Samenvatting · Kunst · vwo 6 Postmodernisme in kunst en ontwerp

Postmodernisme in kunst en ontwerp

Kern van het postmodernisme

• Het postmodernisme ontstaat vanaf ongeveer 1970 als reactie op het modernisme. Kunstenaars, architecten en ontwerpers grijpen terug op stijlen, vormen en ideeën uit het verleden, zonder die letterlijk te willen voortzetten.
• Kenmerkend is het loslaten van één vast vooruitgangsideaal: verschillende stijlen kunnen naast elkaar bestaan. Daardoor kunnen kunstenaars figuratie, abstractie, historische verwijzingen, populaire cultuur en nieuwe technieken combineren.
• In kunst en ontwerp spelen bovendien commerciële cultuur, massaproductie, technologie en veranderende leefstijlen een grote rol.

Neo-expressionisme: terugkeer naar verf en doek

• Het neo-expressionisme is een hernieuwde vorm van expressionisme, vooral zichtbaar vanaf eind jaren zeventig en begin jaren tachtig.
• Kunstenaars keren zich af van het ongrijpbare karakter van minimalistische en conceptuele kunst. Zij kiezen opnieuw voor het traditionele medium van verf op doek.
• De stijl sluit aan bij het expressionisme van begin twintigste eeuw en het abstract expressionisme, maar is vaak groter, rauwer en brutaler.

Kenmerken

• Grof en snel geschilderde vormen.
• Dikke, pasteuze verf en zichtbare verfstreken.
• Uitgesproken, vaak felle kleuren naast donkere of sombere tinten.
• Meestal figuratieve voorstellingen, maar de werkelijkheid wordt vervormd en geabstraheerd.
• Verwijzingen naar mythologie, politiek, literatuur en het nationale verleden.
• De directe, krachtige verfbehandeling maakt het maakproces zichtbaar: de toeschouwer ziet als het ware de energie en beweging van de kunstenaar.

• Het neo-expressionisme krijgt kritiek omdat het commercieel succesvol is: schilderijen zijn makkelijker verkoopbaar dan veel conceptuele kunst.
• Daarnaast wordt de beweging als anti-intellectueel gezien en worden vrouwelijke kunstenaars volgens de kritiek vaak uitgesloten van tentoonstellingen.

Wederopbouw en Goed Wonen

Na 1945 is in Nederland snelle woningbouw noodzakelijk: veel woningen zijn verwoest of beschadigd, de bevolking groeit en woningen moeten betaalbaar blijven. De modernistische bouwkunst biedt hiervoor uitgangspunten:

• Strakke geometrische vormen.
• Sobere kleuren.
• Eenvoudige materialen.
• Functionele inrichting en efficiënte ruimteverdeling.

De Stichting Goed Wonen probeert vanaf 1946 de wooncultuur te veranderen. Zij stimuleert open ruimtes, grote ramen, duidelijke looplijnen, lichte kleuren en luchtig meubilair. Zware eiken meubels, donkere kamers en overdadige decoratie passen niet bij dit ideaal. Materialen als dun metaal, licht hout, rotan en glas moeten zorgen voor “licht, lucht en ruimte”.

Jaren-vijftigdesign en Space Age

• Het naoorlogse design gebruikt nieuwe materialen, zoals plastic en chroom, en kiest voor gestroomlijnde, pastelachtige vormen. Het Braun-scheerapparaat uit 1955 is hiervan een voorbeeld.
• Amerikaanse auto’s en reclame tonen dezelfde nadruk op snelheid, comfort, glans en consumentencultuur.
• IKEA sluit aan bij functioneel en betaalbaar ontwerp. De platte pakketten maken grootschalige verkoop en zelfmontage mogelijk.

De Space Age ontstaat in de context van de ruimterace tijdens de Koude Oorlog. Ruimtevaart beïnvloedt mode, architectuur en toegepaste kunst.

• Pierre Cardin gebruikt strakke lijnen, helmachtige vormen, zilverkleurige details en geometrische openingen.
• Het Evoluon in Eindhoven heeft een ufo-vorm en koppelt futuristische architectuur aan wetenschap en technologie.
• Eero Saarinens TWA-terminal verbeeldt vliegen door organische, vleugelachtige vormen. Omdat zulke vormen moeilijk in losse tekeningen zijn te overzien, ontwikkelt Saarinen zijn ontwerp eerst als kleimodel.

Functionele stad en kritiek op hoogbouw

De Bijlmermeer is ontworpen volgens de modernistische functionele stad:

• De stadsfuncties wonen, werken en recreëren worden gescheiden.
• De verkeersstromen van auto’s, fietsen en voetgangers worden eveneens gescheiden.
• Hoogbouw en parkeergarages moeten ruimte vrijmaken voor groen, licht en een rustige woonomgeving.

In de praktijk ontstaan sociale problemen: er zijn weinig voorzieningen, bewoners ervaren anonimiteit en grote delen van de wijk zijn ’s avonds leeg. Vanaf de jaren negentig worden veel galerijflats en parkeergarages gesloopt en vervangen door laagbouw en koophuizen.

Deconstructivisme, digitalisering en duurzaam ontwerp

Het deconstructivisme vertaalt de chaotische en onzekere samenleving in architectuur. Deconstructivistische gebouwen bestaan uit losse, schots en scheve onderdelen; structuur, symmetrie en logica lijken te ontbreken. Computers maken het mogelijk complexe constructies snel te berekenen en digitaal uit te werken.

• Het Oostpaviljoen van het Groninger Museum van Coop Himmelb(l)au wekt de indruk van instabiliteit en een ontploffing. Schuine lijnen, onverwachte ramen en stalen roosters maken de bezoeker bewust onzeker.
• Frank Gehry gebruikt verfrommeld papier als inspiratiebron; het Guggenheim Museum in Bilbao lijkt daardoor op een enorme glimmende prop.
• SITE maakt met de afbrokkelende BEST-supermarkt letterlijk verval zichtbaar en levert daarmee kritiek op de Amerikaanse consumptiemaatschappij.
• Tejo Remy maakt met Ladekast (You Can’t Lay Down Your Memory) een ontwerp uit afval en gevonden lades. Dit past bij de jaren negentig, waarin verantwoord en eenvoudig design belangrijker wordt dan de overdaad van de jaren tachtig.

Voorbeeld