Samenvatting · Kunst · vwo 6 Arte povera, kinetische kunst, lichtkunst en graffiti

Postmoderne kunstvormen vanaf 1960

Vanaf ongeveer 1960 ontstaat in de beeldende kunst een grote verscheidenheid aan nieuwe kunstvormen. Kunstenaars beperken zich niet meer tot traditionele disciplines zoals schilderkunst en beeldhouwkunst. Zij gebruiken afval, natuurmaterialen, licht, beweging, de openbare ruimte en tijdelijke situaties als onderdeel van hun werk. Kenmerkend voor veel postmoderne kunst is dat grenzen tussen kunst en leven, hoge en lage cultuur, natuur en cultuur en kunstwerk en omgeving vervagen.

Arte povera: kritische kunst met eenvoudige materialen

Arte povera ontstaat vanaf 1967 in Italië. De naam betekent letterlijk ‘armoedige kunst’. De kunstenaars stellen zich kritisch op tegenover de consumptiemaatschappij en sociale misstanden, zoals armoede en corruptie.

Kenmerken van arte povera

• Gebruik van ‘armoedige’ materialen, zoals hout, stro, stenen, aarde, takken en leem.
• Gebruik van natuurlijke, vergankelijke materialen die kunnen veranderen of vergaan.
• Soms juist gebruik van luxe grondstoffen, zoals goud, zijde en marmer.
• Verzet tegen de geldelijke en traditionele waarde van materialen.
• Aandacht voor het proces na het maken van een kunstwerk: wat gebeurt er wanneer het werk af is?
• Verbinding tussen kunst en het alledaagse leven.
• Veel aandacht voor tegenstellingen, bijvoorbeeld natuur tegenover cultuur en luxe tegenover armoede.

Voor arte-poverakunstenaars is materiaal niet automatisch waardevol omdat het duur of duurzaam is. Takjes, afval of aarde kunnen volgens hen evenveel artistieke betekenis hebben als goud of marmer.

Natuur versus cultuur

Piero Manzoni loopt vooruit op arte povera met Poep van de kunstenaar uit 1961. Hij blikt zijn eigen poep in en verkoopt elk blik voor de prijs van dertig gram goud. Daarmee speelt hij met de vraag waardoor kunst waarde krijgt:

• Door het materiaal?
• Door de kunstenaar?
• Door de kunstmarkt?
• Door de koper?

Het werk combineert natuur - de lichamelijke uitwerpselen - met cultuur: het blik wordt gesigneerd, genummerd en als kunst verkocht.

Jannis Kounellis brengt natuur letterlijk een galerie binnen door twaalf levende paarden in galerie L’Attico in Rome te plaatsen. Een galerie is normaal een steriele, witte tentoonstellingsruimte. De paarden zorgen echter voor geur, geluid, beweging en uitwerpselen. Daardoor wordt de grens tussen kunstwerk, dierlijk leven en tentoonstellingsruimte doorbroken.

Kunst als veranderend proces

Bij Giuseppe Penone is een boom onderdeel van het kunstwerk. Hij klemt een bronzen afgietsel van zijn hand om een jonge boomstam. De boom groeit verder, behalve op de plek waar de bronzen hand hem tegenhoudt. Zolang de boom leeft, blijft het kunstwerk zich ontwikkelen.

Mario Merz onderzoekt in zijn werk wetmatigheden in de natuur. Hij gebruikt onder meer de fibonacci-reeks:

Elk volgend getal is de som van de twee voorgaande getallen. De reeks hangt samen met de gulden snede en met natuurlijke groeiprocessen, bijvoorbeeld de bladstand aan een tak of de vorm van een slakkenhuis.

Merz maakt iglo’s als symbool voor het archetype huis: een basisvorm die bescherming biedt tegen de buitenwereld. Zijn iglo’s zijn vaak opgebouwd uit tijdelijke materialen, zoals klei, brood, asfalt, leisteen, takken, glas of folie. Hij bouwt ze vaak ter plekke, soms met materiaal dat toevallig beschikbaar is. Na een expositie kunnen de werken achterblijven, afbrokkelen of vergaan.

Culturele traditie en tegenstellingen

Michelangelo Pistoletto verwijst naar de klassieke oudheid en de renaissance. Hij verzet zich daarmee tegen wat hij ziet als de wortelloze en betekenisloze popart en het minimalisme. In Venus van de vodden combineert hij een Venusbeeld met afgedankte kleding.

In dit werk staan verschillende tegenstellingen centraal:

Kinetische kunst: beweging als kunstmiddel

Kinetische kunst is kunst die werkelijk beweegt. De beweging kan worden aangedreven door motoren, natuurkrachten zoals wind of water, de mens of magneten.

Dit onderscheidt kinetische kunst van op-art. Op-art lijkt te bewegen door de waarneming van de toeschouwer, maar het kunstwerk zelf staat stil. Bij kinetische kunst is de beweging daadwerkelijk aanwezig.

Jean Tinguely: antimachines

Jean Tinguely maakt bewegende machines van schroot, afval en afgedankte voorwerpen. Zijn machines zijn nutteloos in praktische zin: zij produceren niets en hebben geen economisch doel. Daarom worden ze ook wel antimachines genoemd.

Met zijn werk bekritiseert Tinguely onder meer:

• De Zwitserse nadruk op precisie.
• Economisch rendement.
• De consumptiemaatschappij.
• De verwachting dat machines nuttig moeten zijn.

In Pitstop verwerkt hij onderdelen van Formule 1-auto’s, schroot en vier filmprojectoren. De machine beweegt langzaam, terwijl een Formule 1-race juist draait om snelheid, techniek en precisie. Dit contrast maakt de kritiek zichtbaar.

Wind, techniek en beweging

Theo Jansen maakt strandbeesten van onder meer pvc-buizen en petflessen. Deze constructies lopen over het strand door windkracht. Zijn achtergrond als natuurkundige helpt hem bij het ontwerpen van ingewikkelde skeletachtige systemen.

De materiaaleigenschappen van pvc zijn hierbij functioneel:

• Pvc-buizen zijn hol en daardoor licht.
• Zij zijn buigzaam.
• De constructies kunnen daardoor de kracht van de wind opvangen.
• Het strandbeest blijft licht genoeg om in beweging te komen.

Alexander Calder maakt abstracte mobiles: hangende composities van draad en gelakt metaal die door luchtstromen bewegen. Kinetische kunst is dus geen vastomlijnde stijl, maar een manier van werken waarin beweging het uitgangspunt vormt.

Lichtkunst: licht als zelfstandig materiaal

Bij lichtkunst is licht zelf het doel van het kunstwerk. Lichtkunst is geen afzonderlijke stroming of stijl. Kunstenaars gebruiken licht om ruimte, kleur, sfeer en waarneming te beïnvloeden.

Licht en omgeving

Dan Flavin werkt met gekleurde tl-buizen in eenvoudige minimalistische composities. Zijn lichtwerken veranderen de ervaring van een ruimte. De bezoeker kijkt niet alleen naar het kunstwerk, maar bevindt zich er ook in.

Flavin maakt werken als eerbetoon aan Piet Mondriaan. Hij gebruikt rood, geel, blauw, wit en groen licht. Daarbij vertaalt hij Mondriaans kleurgebruik naar een ander materiaal. Bij lichtmenging zijn rood, blauw en groen primaire kleuren; samen leveren zij wit licht op. Daardoor krijgt ook het groene licht betekenis binnen de verwijzing naar Mondriaan.

Neon en massacommunicatie

Chryssa gebruikt neonbuizen en plexiglas. Haar letterachtige vormen verwijzen naar lichtreclames, Times Square, populaire cultuur en massacommunicatie. Door elektronische programma’s kunnen haar werken aan- en uitflitsen, zoals reclameboodschappen.

Bruce Nauman gebruikt eveneens neonletters. In Human/Need/Desire verandert de betekenis voortdurend doordat woorden afwisselend oplichten of verdwijnen.

James Turrell richt zich vooral op de ervaring van licht. In Wedgework III lijkt blauw-paars fluorescerend licht een ruimtelijke vorm te worden. De toeschouwer gaat twijfelen aan de eigen waarneming. Licht wordt daardoor bijna tastbaar en kan een meditatieve ervaring oproepen.

Daan Roosegaarde verbindt lichtkunst met ontwerp en duurzaamheid. Zijn Van Gogh-fietspad bestaat uit lichtgevende steentjes die in het donker een patroon vormen, geïnspireerd op Van Goghs Sterrennacht.

Graffiti en streetart: kunst in de openbare ruimte

Graffiti en streetart ontstaan vanaf de jaren zeventig in de openbare ruimte, meestal zonder opdrachtgever. Beide vormen kunnen illegaal zijn, maar verschillen in techniek en uitgangspunt.

Graffiti

Graffiti ontstaat vanuit de jeugdcultuur van hiphop in de New Yorkse metro. Jongeren uit arme wijken plaatsen tags op metrostel­len die door de hele stad rijden. Zo maken zij zichtbaar dat zij bestaan en verzetten zij zich tegen de gevestigde orde.

• Tags zijn snel aangebrachte handtekeningen, korte teksten of symbolen met spuitbus of marker.
• Pieces zijn uitgebreide, vaak kleurrijke graffiticomposities waarin letters sterk vervormd zijn, elkaar overlappen en soms bijna afbeeldingen worden.

Graffiti kan ook een vorm van onderlinge competitie zijn: de style wars. Kunstenaars proberen hun naam, logo of stijl op zo veel mogelijk opvallende plekken aan te brengen.

Keith Haring maakt snelle tekeningen met wit krijt op zwarte afficheborden in metrostations. Zijn eenvoudige mens- en dierachtige figuren behandelen universele en maatschappelijke onderwerpen, zoals geboorte, dood, liefde, seks, oorlog en aids. Met Ignorance = Fear maakt hij aids bespreekbaar en roept hij op tot bewustwording.

Jean-Michel Basquiat groeit uit van graffiti-kid tot bekende kunstenaar. Zijn schilderstijl is expressief, met snelle dikke toetsen en verwijzingen naar niet-westerse kunst. Daarom wordt hij ook tot het neo-expressionisme gerekend.

Streetart

Streetart is gevarieerder dan graffiti en gebruikt uiteenlopende technieken, zoals sjablonen, posters, stickers, haakwerk en tijdelijke installaties. Streetart is vaak locatie-specifiek: het kunstwerk krijgt betekenis door de plek waar het is aangebracht.

Banksy gebruikt sjablonen voor maatschappijkritische werken. In Migranten niet welkom verbeelden duiven een vijandige houding tegenover migranten. De groene zwaluw is een trekvogel en vormt juist een verrijking van de omgeving. Het werk laat zien dat streetart gemakkelijk verkeerd kan worden geïnterpreteerd wanneer de context ontbreekt.

Joshua Allen Harris gebruikt plastic zakken bij metroventilatie. Wanneer een metro ondergronds voorbijrijdt, blaast lucht de zakken op tot figuren, zoals een ijsbeer. Afval verandert daardoor tijdelijk in kunst.

Belangrijk verband

De besproken kunstvormen tonen dat postmoderne kunst niet vooral draait om één vaste stijl. Kunstenaars onderzoeken juist grenzen:

• arte povera: tussen materiaalwaarde, natuur, cultuur en dagelijks leven;
• kinetische kunst: tussen kunstobject en beweging;
• lichtkunst: tussen object, ruimte en waarneming;
• graffiti en streetart: tussen kunst, straatcultuur, politiek en openbare ruimte.

Daarom is bij deze kunstvormen niet alleen het eindproduct belangrijk, maar ook het materiaal, de omgeving, het proces, de toeschouwer en de maatschappelijke context.

Voorbeeld