Samenvatting · Geschiedenis · mavo 4 Staatsinrichting en democratie Nederland

Staatsinrichting en democratie in Nederland

1. Van machtige koning naar parlement

Nederland was lange tijd vooral een republiek: een land zonder koning of keizer. In 1813 werd Nederland een monarchie. Koning Willem I kreeg veel macht.

In 1815 kwam er een grondwet. In de grondwet staan:

• de grondrechten van burgers;
• regels over het bestuur van het land.

Nederland werd hierdoor een constitutionele monarchie. Dit betekent dat de macht van de koning is vastgelegd in de grondwet.

De situatie vóór 1848

Koning Willem I had veel macht:

• Hij nam belangrijke beslissingen.
• Hij bepaalde waaraan belastinggeld werd uitgegeven.
• Hij benoemde de ministers.
• De koning en de ministers vormden samen de regering.

Er was wel een parlement met een Eerste en Tweede Kamer. Maar het parlement had weinig invloed. De koning maakte hoge schulden door onder andere de aanleg van kanalen en een dure oorlog.

2. De grondwetsherziening van 1848

Er waren twee belangrijke oorzaken voor de grondwetsherziening:

Drie belangrijke veranderingen

De koning werd onschendbaar. Dit betekent dat de koning niet politiek verantwoordelijk is. Ministers moeten zich tegenover het parlement verantwoorden.

De koning bleef wel het staatshoofd. Hij vertegenwoordigt de Nederlandse staat.

Het parlement na 1848

Vanaf 1848 werd de Tweede Kamer direct gekozen door burgers met stemrecht. Dit gebeurde via een districtenstelsel: ieder district koos één Kamerlid. Wie in het district de meeste stemmen kreeg, won de zetel.

De Eerste Kamer werd indirect gekozen:

De Tweede Kamer kreeg meer rechten:

• Recht van amendement: een wetsvoorstel wijzigen.
• Recht van enquête: een onderzoek instellen.
• Recht van initiatief: zelf een wetsvoorstel indienen.

3. De Luxemburgse kwestie: het parlement is de baas

Koning Willem III wilde Luxemburg verkopen zonder het parlement hierover te informeren. Het parlement was boos, omdat de koning zelfstandig handelde.

De Kamerleden konden de koning niet aanpakken, omdat hij onschendbaar was. Zij konden wel de ministers verantwoordelijk houden door de ministeriële verantwoordelijkheid.

De Tweede Kamer eiste dat de ministers opstapten. De ministers weigerden. Willem III ontbond daarna de Tweede Kamer. Er kwamen nieuwe verkiezingen.

Ook het nieuwe parlement was tegen de plannen van de koning en de ministers. Uiteindelijk stapten de ministers op. Door de Luxemburgse kwestie van 1866-1867 werd duidelijk dat de koning het parlement niet zomaar kon negeren.

4. Politieke stromingen en kiesrecht

In de negentiende eeuw waren er drie belangrijke politieke stromingen.

Censuskiesrecht

Na 1848 mochten nog lang niet alle burgers stemmen. Er was censuskiesrecht. Alleen mensen die genoeg belasting betaalden, mochten stemmen.

Daardoor hadden vooral rijke mannen kiesrecht. Arbeiders en vrouwen mochten niet stemmen. Rijke mannen stemden vaak liberaal. Daarom hadden de liberalen lange tijd de meeste macht in het parlement.

Socialisten wilden algemeen kiesrecht: iedereen krijgt vanaf een bepaalde leeftijd stemrecht.

5. Sociale kwestie en schoolstrijd

Door de industriële revolutie ontstonden fabrieken en groeiden steden. Dit heet verstedelijking. Arbeiders hadden vaak slechte woon- en werkomstandigheden:

• huizen waren klein, vochtig en koud;
• er was vaak geen toilet of stromend water;
• werk was zwaar, gevaarlijk en ongezond;
• arbeiders kregen lage lonen;
• veel kinderen moesten werken.

Deze problemen heetten de sociale kwestie.

Meningsverschillen over sociale wetten

Sociale wetten beschermen mensen tegen de gevolgen van armoede, ziekte, ouderdom en werkloosheid.

• Socialisten wilden meer sociale wetten.
• Liberalen waren eerst tegen veel regels van de overheid.
• Confessionelen vonden armenzorg vooral een taak van de kerk.

Vanaf 1873 veranderden sommige liberalen van mening door economische crisis, werkloosheid en armoede. Er kwamen sociale wetten:

• Kinderwetje van Van Houten (1874): kinderen onder de 12 jaar mochten niet in fabrieken werken.
• Ongevallenwet (1901): arbeiders kregen een uitkering na een ongeval in de fabriek.
• Woningwet (1901): woningen moesten aan voorschriften voldoen, zoals ramen en een eigen wc.

De schoolstrijd

Er waren twee soorten onderwijs:

• Openbaar onderwijs: geen onderwijs vanuit een geloof.
• Bijzonder onderwijs: protestantse en katholieke scholen met onderwijs vanuit het eigen geloof.

De staat betaalde eerst alleen het openbaar onderwijs. Confessionelen wilden dat de overheid ook het bijzonder onderwijs betaalde. Liberalen waren tegen. Deze ruzie heet de schoolstrijd.

6. Verzuiling en politieke partijen

Groepen gingen eigen organisaties oprichten om hun belangen te beschermen. Dit noem je emancipatie: groepen streven naar gelijke rechten.

Er ontstond verzuiling. De samenleving werd verdeeld in groepen met een eigen politieke of godsdienstige overtuiging. Er waren vier zuilen:

• protestantse zuil;
• katholieke zuil;
• socialistische zuil;
• liberale zuil.

Elke zuil had bijvoorbeeld eigen scholen, kranten, vakbonden, sportverenigingen en ziekenhuizen.

Ook ontstonden politieke partijen:

• De protestanten richtten de Anti-Revolutionaire Partij (ARP) op, onder leiding van Abraham Kuyper.
• De katholieken vormden later de Rooms-Katholieke Staatspartij (RKSP).
• De liberalen richtten de Liberale Unie op.
• De sociaaldemocraten richtten de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) op, onder leiding van Pieter Jelles Troelstra.

7. Kiesrecht voor mannen en vrouwen

In 1887 werd het censuskiesrecht afgeschaft. Er kwam een grondwetsartikel met eisen voor mannen die mochten stemmen. Die eisen konden makkelijk worden aangepast. Daarom heette dit het caoutchouc-artikel: caoutchouc betekent rubber.

Door de eisen te versoepelen kregen steeds meer mannen kiesrecht:

• In 1913 had 65% van de volwassen mannen kiesrecht.

Vrouwen mochten nog niet stemmen. Zij streden tijdens de eerste feministische golf voor gelijke rechten. Belangrijke feministen waren Wilhelmina Drucker en Aletta Jacobs.

De Vereniging voor Vrouwenkiesrecht (VVK) voerde actie voor vrouwenkiesrecht.

8. Pacificatie van 1917 en algemeen kiesrecht

In 1917 maakten liberalen, socialisten en confessionelen afspraken. Dit heet de Pacificatie van 1917. Pacificatie betekent het sluiten van vrede.

De grondwet veranderde op drie punten:

• Alle volwassen mannen kregen kiesrecht: het algemeen mannenkiesrecht.
• Er kwam financiële gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs. De overheid betaalde voortaan ook bijzonder onderwijs.
• Het districtenstelsel werd vervangen door evenredige vertegenwoordiging.

Bij evenredige vertegenwoordiging krijgt een partij een aantal zetels dat past bij het percentage stemmen. Een partij met 10% van de stemmen krijgt ongeveer 10% van de zetels.

In 1917 kregen vrouwen passief kiesrecht: zij mochten zich verkiesbaar stellen. In 1919 kregen vrouwen ook actief kiesrecht: zij mochten stemmen.

Vanaf 1919 was Nederland een parlementaire democratie: de macht ligt bij een parlement dat door burgers wordt gekozen.

9. Nederland als parlementaire democratie

Nederlanders kiezen rechtstreeks:

• de gemeenteraad;
• de Provinciale Staten;
• de Tweede Kamer.

De Eerste Kamer wordt indirect gekozen door de Provinciale Staten.

De Tweede Kamer heeft 150 zetels. Partijen werken vaak samen, omdat een meerderheid nodig is om besluiten te nemen.

• Partijen die samenwerken vormen een coalitie.
• Partijen buiten de coalitie vormen de oppositie.
• De coalitie kiest meestal de ministers.
• Ministers voeren plannen en wetten uit.
• De ministers en de koning vormen samen de regering.

10. Taken, rechten en bescherming van burgers

De Tweede en Eerste Kamer maken en controleren wetten.

Burgers worden tegen machtsmisbruik beschermd door:

• Grondrechten, zoals vrijheid van godsdienst, vrijheid van meningsuiting en gelijke behandeling.
• De rechtsstaat: iedereen moet zich aan de wet houden, ook bestuurders. Rechters zijn onafhankelijk.
• Scheiding van machten:
  • parlement: wetgevende macht;
  • ministers: uitvoerende macht;
  • rechters: rechterlijke macht.

Voorbeeld