Samenvatting · Geschiedenis · mavo 1 Jagers, boeren en Egypte

Jagers, boeren en Egypte

1. De eerste mensen en de prehistorie

De prehistorie is de tijd waaruit we geen geschreven bronnen hebben. Deze periode duurt tot ongeveer 3000 v.C. Daarom weten we minder zeker over deze tijd dan over latere tijden.

• Wetenschappers onderzoeken botten, werktuigen, resten van huizen en rotstekeningen.
• Een archeoloog doet opgravingen en bestudeert vondsten.
• Bij experimentele archeologie doen onderzoekers het leven van vroeger na, bijvoorbeeld door een prehistorische hut te bouwen.
• Ons beeld van het verleden kan veranderen door nieuwe vondsten. Zo veranderde het beeld van de neandertaler toen onderzoekers ontdekten dat neandertalers zieken en gewonden verzorgden.

De moderne mens heet in het Latijn homo sapiens. Deze mensensoort ontstond ongeveer 300.000 jaar geleden in Afrika en verspreidde zich daarna over de wereld.

2. Jager-verzamelaars

De eerste mensen leefden lange tijd als jager-verzamelaars. Jagen en verzamelen was hun middel van bestaan: de manier waarop zij aan voedsel kwamen.

Jager-verzamelaars bouwden tijdelijke kampen op plaatsen waar genoeg voedsel was. Zij hadden veel kennis van de natuur. Ze wisten bijvoorbeeld welke planten veilig waren om te eten en welk voedsel er in elk seizoen te vinden was.

Mannen en vrouwen werkten samen. Vrouwen verzamelden voedsel en konden ook mee jagen. Besluiten werden waarschijnlijk vaak samen genomen. De Baka in Centraal-Afrika leven nu nog als jager-verzamelaars. Zij geven onderzoekers een voorbeeld van hoe mensen in de prehistorie mogelijk leefden.

3. Kunst, cultuur en godsdienst

Mensen in de prehistorie maakten al kunst. Een bekend voorbeeld is de leeuwmens uit Duitsland, ongeveer 32.000 jaar oud. Dit beeldje is gemaakt van een mammoetslagtand. Het heeft een mensenlichaam en een leeuwenkop. Het laat zien dat mensen fantasie, tijd en vakmanschap hadden.

Andere voorbeelden van prehistorische kunst zijn:

• Grotschilderingen met herten, paarden en oerossen.
• Beeldjes van vrouwen.
• Versierde potten en gebruiksvoorwerpen.
• Rituele dansen op rotstekeningen.

Deze kunst vertelt iets over de cultuur van mensen. Cultuur gaat over het denken en doen van groepen mensen. Taal, eetgewoonten, kunst en godsdienst horen bij cultuur.

Onderzoekers denken dat veel mensen een natuurgodsdienst hadden. Dat is een geloof waarbij natuurverschijnselen worden vereerd. Mensen hadden respect voor stormen, bliksem, maansverduisteringen, bergen, bomen en dieren. Zij dachten dat bovennatuurlijke krachten deze dingen veroorzaakten. Zang, dans en tekeningen konden bedoeld zijn om contact te maken met deze natuurkrachten.

4. Zorgvuldig begraven

Mensen begroeven hun doden al tienduizenden jaren geleden. Sommige overledenen kregen grafgiften mee, zoals sieraden, wapens en kralen.

Dit wijst mogelijk op geloof in een hiernamaals: een leven na de dood. Mensen dachten misschien dat de dode wapens of sieraden in dat leven nog nodig had.

Boeren in Nederland, Denemarken en Duitsland bouwden tussen ongeveer 3400 en 3200 v.C. hunebedden. Dit waren grote grafheuvels van zwerfkeien, bedekt met zand. In Drenthe en Groningen zijn nog 54 hunebedden bewaard gebleven. Waarschijnlijk eerden boeren hiermee de doden en geesten van voorouders.

5. Het ontstaan van landbouw

Rond 9000 v.C. begon in het Midden-Oosten de landbouwrevolutie. Een revolutie is een grote verandering in de geschiedenis. Deze landbouwrevolutie begon in de Vruchtbare Halve Maan, het gebied tussen de Middellandse Zee en de Perzische Golf.

De verandering ging stap voor stap:

De eerste akkerbouw bestond vooral uit tarwe, gerst en vijgen. Bij veeteelt hielden mensen onder andere geiten, schapen en varkens. Dieren leverden vlees, melk, huiden en trekkracht. Trekkracht betekent dat dieren mensen kunnen helpen bij zwaar werk.

Akkerbouw en veeteelt samen noemen we landbouw.

6. De landbouwsamenleving

De landbouwrevolutie was de oorzaak van het ontstaan van de landbouwsamenleving. Een landbouwsamenleving is een samenleving waarin mensen in dorpen leven van landbouw.

Een landbouwsamenleving heeft twee kenmerken:

• Mensen produceren zelf voedsel door akkerbouw en veeteelt.
• Mensen wonen op een vaste plek bij hun akkers en weiden.

Door landbouw ontstonden dorpen. Boeren bouwden huizen dichtbij hun land. De landbouw verspreidde zich vanuit het Midden-Oosten naar Noord-Afrika, West-Azië en Europa. Vanaf 7000 v.C. verspreidde landbouw zich over Europa. Ook in China, Afrika, Amerika en Nieuw-Guinea ontstond landbouw.

In Nederland waren rond 5300 v.C. de eerste boeren te vinden in Zuid-Limburg. Zij verbouwden graan en hielden schapen, geiten en varkens. In Elsloo zijn maalstenen, werktuigen en resten van boerderijen gevonden.

Landbouw had voordelen én nadelen.

7. Landbouw langs de Nijl

Rond 5500 v.C. ontstond in het Nijldal een landbouwsamenleving. De rivier de Nijl stroomt vanuit Oost-Afrika door de Sahara naar de Middellandse Zee.

Elke zomer overstroomde de Nijl. Daarna bleef vruchtbare zwarte modder op het land liggen. Daardoor konden boeren veel graan, uien, sla, bonen, druiven en kruiden verbouwen.

De Nijldelta heette Beneden-Egypte. Het gebied ten zuiden van de delta heette Boven-Egypte.

Door de goede oogsten ontstond een voedseloverschot. Daardoor hoefde niet iedereen boer te zijn. Sommige mensen werden ambachtsman.

8. Ambachten, handel en steden

Een ambacht is een beroep waarbij iemand producten maakt. Timmerlieden maakten bijvoorbeeld stoelen en kisten. Pottenbakkers maakten potten, kruiken en bekers. Andere mensen weefden linnen van vlas.

Op markten deden mensen aan ruilhandel. Er bestond nog geen geld. Een koper en verkoper ruilden producten totdat zij allebei tevreden waren. Bijvoorbeeld: een kledingstuk werd geruild tegen groenten.

Markten trokken boeren, ambachtslieden en handelaren aan. Mensen gingen dichtbij de markt wonen. Daardoor groeiden sommige marktplaatsen uit tot steden, zoals Thebe.

9. Egypte wordt één staat

Boeren langs de Nijl moesten samenwerken. Na iedere overstroming moesten zij irrigatiesystemen herstellen en akkergrenzen opnieuw bepalen. Sommige mensen namen de leiding. Zij regelden de verdeling van water en bestuurden een gebied.

Zo’n heerser heet een vorst. Boeren betaalden de vorst met landbouwproducten. Deze betalingen heten belasting.

Uiteindelijk waren er twee grote gebieden:

• Boven-Egypte.
• Beneden-Egypte.

Rond 3100 v.C. won koning Narmer van Boven-Egypte een oorlog tegen Beneden-Egypte. Hij maakte beide gebieden samen tot één koninkrijk. Op de grens stichtte hij de hoofdstad Memphis.

Egypte werd zo één staat. De Egyptenaren vormden voortaan een volk: een groep mensen met een gezamenlijke taal en cultuur.

Voorbeeld

Opgave

Leg uit hoe de jaarlijkse overstroming van de Nijl hielp bij succesvolle landbouw in Egypte.

Oplossing

Antwoord

Door de vruchtbare modder van de Nijl konden Egyptische boeren veel voedsel verbouwen.