Samenvatting · Geschiedenis · vwo 6 De Europese eenwording: van kolen en staal tot de Europese Unie

Na twee wereldoorlogen kozen West-Europese landen voor samenwerking in plaats van tegenstelling. Uit een klein verband van zes landen groeide de Europese Unie met 27 lidstaten. Na het lezen kun je de motieven voor de eenwording uitleggen, de belangrijkste stappen en verdragen in de juiste volgorde zetten, en de spanning tussen nationale soevereiniteit en Europese samenwerking beschrijven.

Waarom Europese samenwerking?

De Europese eenwording is een van de kenmerkende aspecten van tijdvak 10 (vanaf 1950). Er waren drie groepen motieven:

• Vrede en veiligheid: na twee wereldoorlogen wilde men voorkomen dat Frankrijk en Duitsland opnieuw oorlog zouden voeren. Door economieën aan elkaar te verbinden, werd oorlog moeilijker.
• Economie: een grotere markt zonder grenzen levert schaalvoordelen op, bevordert de concurrentie en versnelt de wederopbouw. Het Marshallplan (1948) dwong Europese landen al tot samenwerking, onder meer via de OEEC.
• De Koude Oorlog: westerse landen wilden een sterk, welvarend West-Europa tegenover de Sovjet-Unie. De VS steunden die samenwerking.

Een belangrijk spanningsveld loopt door de hele geschiedenis. Een supranationale organisatie kan besluiten nemen die boven de lidstaten staan. Bij intergouvernementele samenwerking blijven de lidstaten zelf beslissen. Federalisten willen steeds verdergaande integratie; anderen willen vooral de nationale soevereiniteit behouden.

De eerste stappen (1944-1957)

Waarom kolen en staal? Dit waren de grondstoffen van de oorlogsindustrie. Een gemeenschappelijk bestuur (de Hoge Autoriteit) moest een nieuwe oorlog tussen Frankrijk en Duitsland praktisch onmogelijk maken. Het was ook de eerste supranationale organisatie. Voor Duitsland was het een manier om terug te keren in de Europese gemeenschap. Voor Frankrijk was het een manier om Duitsland te controleren.

De EEG (1958): de zes landen streefden naar een gemeenschappelijke markt met vrij verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal, een gemeenschappelijk buitentarief en gezamenlijk beleid. De douane-unie was in 1968 voltooid. Er kwam een gemeenschappelijk landbouwbeleid (1962).

Nederland was een van de oprichters. Het had als handelsland groot belang bij een open Europese markt. Nederlandse politici, zoals minister Beyen, zetten zich in voor een economische gemeenschap. Nederland hechtte ook aan de band met de VS en de NAVO en wilde graag dat Groot-Brittannië meedeed.

Verbreding en verdieping (1960-1990)

Verbreding betekent meer lidstaten; verdieping betekent meer samenwerking op meer terreinen.

• Groot-Brittannië wilde in de jaren zestig lid worden, maar de Franse president De Gaulle blokkeerde dat twee keer (1963 en 1967). In 1973 traden Groot-Brittannië, Ierland en Denemarken toe. Daarna volgden Griekenland (1981) en Spanje en Portugal (1986). De zuidelijke landen waren juist uit dictaturen gekomen.
• De Gaulle wilde dat landen zelf veel macht hielden. In 1965-1966 bleef Frankrijk bij de besluitvorming weg (de lege-stoelencrisis). Het Compromis van Luxemburg (1966) gaf lidstaten daarna in de praktijk een vetorecht als hun zeer belangrijke belangen in het geding waren.
• In 1979 werd het Europees Parlement voor het eerst rechtstreeks gekozen. Datzelfde jaar startte het Europees Monetair Stelsel om wisselkoersen stabiel te houden.
• Met de Europese Akte (1986) werd besloten tot een interne markt zonder grenzen, die eind 1992 voltooid moest zijn. Met het Schengenakkoord (1985; in werking vanaf 1995) verdwenen de grenscontroles tussen deelnemende landen.

Van EEG naar EU: Maastricht (1992)

Het Verdrag van Maastricht (getekend op 7 februari 1992; in werking vanaf 1 november 1993) maakte van de Europese Gemeenschap de Europese Unie (EU). Het verdrag bracht samenwerking op meer terreinen, zoals buitenlands beleid en politie en justitie, en legde het fundament voor de Economische en Monetaire Unie met een gezamenlijke munt, de euro.

• Landen die mee wilden doen, moesten voldoen aan de convergentiecriteria, waaronder een begrotingstekort van maximaal 3 procent van het bbp en een staatsschuld van maximaal 60 procent van het bbp.
• De euro werd in 1999 ingevoerd als rekeneenheid. Op 1 januari 2002 kwamen biljetten en munten in omloop in twaalf landen, waaronder Nederland. De gulden werd omgerekend tegen 2,20371 gulden per euro. Een bedrag van 100 gulden was dus ongeveer 45,38 euro.
• De Europese Centrale Bank in Frankfurt voert het monetaire beleid.

Uitbreiding naar het oosten

Na het einde van de Koude Oorlog (1989-1991) wilden de voormalige communistische landen van Midden- en Oost-Europa lid worden. In 1995 traden Oostenrijk, Finland en Zweden toe. In 2004 volgden tien landen, onder meer Polen, Tsjechië, Hongarije en de Baltische staten. In 2007 kwamen Bulgarije en Roemenië en in 2013 Kroatië. De uitbreiding leverde nieuwe markten op, maar ook discussies over besluitvorming, kosten en arbeidsmigratie.

Instellingen en besluitvorming

Kritiek en crises (vanaf 2000)

• In 2005 verwierpen Franse en Nederlandse kiezers in referenda de ontwerp-Europese Grondwet (in Nederland 61,5 procent tegen). Daarna kwam het Verdrag van Lissabon (in werking vanaf 1 december 2009).
• Na 2008 raakten enkele eurolanden, vooral Griekenland, in financiële problemen (eurocrisis), met noodsteun en discussie over solidariteit en begrotingsdiscipline.
• In 2016 stemde het Verenigd Koninkrijk in een referendum voor vertrek (Brexit, 23 juni 2016). Op 31 januari 2020 verliet het de EU. Sindsdien heeft de EU 27 lidstaten.
• Andere discussies gaan over migratie, de rol van de Europese instellingen en de balans tussen nationale en Europese bevoegdheden.

Let op

• De EU is ouder dan de euro, maar de euro is niet hetzelfde als de EU: niet alle lidstaten gebruiken de euro.
• De EGKS (1951) en de EEG (1957) zijn voorlopers van de EU; de naam Europese Unie bestaat sinds het Verdrag van Maastricht.
• Het Verdrag van Maastricht is genoemd naar de Nederlandse stad, waar het is ondertekend.
• Wees precies met begrippen: supranationaal (besluiten boven de staten) tegenover intergouvernementeel (lidstaten beslissen zelf).
• Het Verdrag van Rome (1957) is niet hetzelfde als het Verdrag van Parijs (1951).

In het kort

• Motieven voor Europese samenwerking: vrede tussen Frankrijk en Duitsland, economische groei en sterkte tegenover de Sovjet-Unie.
• Stappen: Schumanplan (1950), EGKS (1951), Verdragen van Rome en de EEG (1957-1958), Maastricht (1992) en de euro (2002).
• Verbreding (meer lidstaten) en verdieping (meer samenwerking) gingen hand in hand.
• Nederland was een van de zes oprichters en wilde vooral een open markt.
• De EU kampt met spanning tussen nationale soevereiniteit en Europese integratie, zoals blijkt uit het referendum van 2005, de eurocrisis en de Brexit (2020).