Samenvatting · Geschiedenis · vwo 5 Duitsland 1871-1918: van keizerrijk tot Eerste Wereldoorlog

De Eerste Wereldoorlog (1914-1918) veranderde Europa onherroepelijk, en Duitsland stond daarbij in het middelpunt. Na het lezen kun je uitleggen hoe het Duitse keizerrijk in 1871 ontstond en functioneerde, waarom de verhoudingen in Europa tot de oorlog leidden, hoe de oorlog verliep en hoe hij eindigde, en welke rol de schuldvraag speelde.

Het Duitse keizerrijk (1871-1914)

Eenwording. Onder leiding van de Pruisische minister-president Otto von Bismarck werd Duitsland een nationale staat door oorlogen: tegen Denemarken (1864), Oostenrijk (1866) en Frankrijk (1870-1871). Op 18 januari 1871 werd in de Spiegelzaal van Versailles de Pruisische koning Wilhelm I uitgeroepen tot Duits keizer. Frankrijk verloor Elzas-Lotharingen aan het nieuwe rijk. Dat leidde tot Franse wrok.

Staatsinrichting. Het keizerrijk was een federatie van staten (koninkrijken, hertogdommen en vrije steden) onder leiding van Pruisen. De Rijksdag werd gekozen met algemeen mannenkiesrecht, maar had beperkte macht: de kanselier was verantwoordelijk tegenover de keizer, niet tegenover de Rijksdag. De keizer had veel macht en het leger stond onder zijn gezag.

Bismarcks binnenlandse politiek

• De Kulturkampf (jaren 1870): strijd tegen de invloed van de katholieke Kerk en de katholieke Zentrumpartij.
• De Sozialistengesetze (1878-1890): verbod op socialistische organisaties, om de opkomende arbeidersbeweging te bestrijden.
• Tegelijk voerde hij in de jaren 1880 sociale verzekeringen in (ziekte, ongevallen, invaliditeit en ouderdom) om arbeiders aan de staat te binden en het socialisme minder aantrekkelijk te maken.

Bismarcks buitenlandse politiek. Bismarck wilde Frankrijk isoleren en oorlog voorkomen. Hij sloot bondgenootschappen: het Duits-Oostenrijkse verbond (1879), de Triple Alliantie met Oostenrijk-Hongarije en Italië (1882) en het geheime Herverzekeringsverdrag met Rusland (1887). Als gastheer van het Congres van Berlijn (1878) en de Conferentie van Berlijn (1884-1885) speelde hij een bemiddelende rol.

Wilhelm II en de Weltpolitik. In 1888 werd Wilhelm II keizer. In 1890 liet hij Bismarck ontslaan en voerde een agressievere politiek: de Weltpolitik, een streven naar een Duitse plaats onder de wereldmachten, met onder meer een grote oorlogsvloot (de vlootwetten van Tirpitz, vanaf 1898). Het Herverzekeringsverdrag werd niet verlengd, waarna Rusland en Frankrijk een bondgenootschap sloten (1892 en 1894). De vlootbouw droeg ertoe bij dat Groot-Brittannië toenadering zocht tot Frankrijk (Entente Cordiale, 1904) en daarna tot Rusland (1907). Zo ontstond de Triple Entente tegenover de Triple Alliantie. Duitsland voelde zich omsingeld.

Economie en politiek. Duitsland was rond 1900 een van de grootste industriële landen van Europa, vooral in staal, chemie en elektrotechniek. De arbeidersbeweging groeide: in 1912 werd de socialistische SPD de grootste partij in de Rijksdag. Toch bleef de macht bij keizer, leger en de oude elite.

Oorzaken van de oorlog

Historici onderscheiden diepere oorzaken en een directe aanleiding.

Aanleiding. Op 28 juni 1914 vermoordde de Bosnisch-Servische nationalist Gavrilo Princip in Sarajevo de Oostenrijks-Hongaarse troonopvolger Frans Ferdinand. Duitsland beloofde Oostenrijk-Hongarije steun (de zogenoemde "blanco cheque", 5 juli). Op 23 juli volgde een ultimatum aan Servië; op 28 juli verklaarde Oostenrijk-Hongarije Servië de oorlog. Rusland mobiliseerde, waarop Duitsland Rusland (1 augustus) en Frankrijk (3 augustus) de oorlog verklaarde en via België Frankrijk binnenviel. Daarom verklaarde Groot-Brittannië op 4 augustus Duitsland de oorlog.

Het verloop van de oorlog

• 1914: het Schlieffenplan mislukte. Het Duitse leger werd bij de Marne gestopt en het westfront verstarde in een loopgravenoorlog. In het oosten versloegen Hindenburg en Ludendorff de Russen bij Tannenberg. Het Ottomaanse Rijk koos de kant van de Centralen.
• 1915-1916: uitputtingsslagen zoals Verdun en de Somme (1916) kostten honderdduizenden levens voor minimale terreinwinst. Nieuwe wapens zoals gifgas, tanks en vliegtuigen konden de patstelling niet doorbreken. In 1915 begon in het Ottomaanse Rijk de massamoord op Armeniërs (de Armeense genocide).
• Duitsland thuis: er was een Burgfrieden (burgerlijke vrede) waarin ook de SPD de oorlogskredieten steunde. De Britse zeeblokkade veroorzaakte voedseltekorten, zoals in de strenge "koolrapenwinter" van 1916-1917. Vanaf 1916 hadden de legerleiders Hindenburg en Ludendorff feitelijk de macht, waarmee Duitsland bijna een militaire dictatuur werd.
• 1917: Duitsland begon een onbeperkte duikbootoorlog om Groot-Brittannië uit te hongeren. Dat leidde in april tot de oorlogsverklaring van de Verenigde Staten, mede door het onderschepte Zimmermann-telegram. In Rusland braken revoluties uit; na de machtsovername van de bolsjewieken sloot Rusland in maart 1918 de Vrede van Brest-Litovsk.
• 1918: Duitsland won in het oosten, maar het laatste grote lenteoffensief aan het westfront mislukte. Met Amerikaanse versterking drongen de geallieerden Duitsland terug. In september 1918 eiste Ludendorff een wapenstilstand.

Het einde: revolutie en wapenstilstand

• In oktober 1918 werd het keizerrijk omgevormd tot een parlementaire monarchie, onder kanselier Max von Baden. Dat redde het niet meer.
• Begin november muitten matrozen in Kiel, waarna in veel Duitse steden opstanden uitbraken: de Novemberrevolutie. Op 9 november 1918 riep Scheidemann de republiek uit. Op diezelfde dag werd het aftreden van Wilhelm II bekendgemaakt; hij vluchtte de volgende dag naar Nederland.
• Op 11 november 1918 tekende een Duitse delegatie de wapenstilstand in Compiègne.
• Veel Duitsers hadden tot kort voor het einde vooral berichten over Duitse successen gehoord en het leger stond nog op buitenlandse bodem. Dat voedde de dolkstootlegende: het leger zou in de rug zijn gestoken door politici en revolutionairen. Dat was onwaar, maar het werkte door in de politiek van de jaren daarna.

Vrede van Versailles (1919)

Duitsland was niet aanwezig bij de onderhandelingen en moest het verdrag ondertekenen (een Diktat). Op 28 juni 1919 werd het getekend.

• Artikel 231 (de "schuldclausule"): Duitsland moest de verantwoordelijkheid voor alle schade aanvaarden.
• Herstelbetalingen: het totale bedrag werd in 1921 vastgesteld.
• Gebiedsverlies: onder meer Elzas-Lotharingen aan Frankrijk, gebieden aan Polen, en alle koloniën.
• Ontwapening: een leger van maximaal 100.000 man, geen luchtmacht en een kleine marine. Het Rijnland werd gedemilitariseerd.
• De Volkenbond werd opgericht om toekomstige oorlogen te voorkomen.

De schuldvraag

Over de verantwoordelijkheid voor de oorlog wordt nog steeds gediscussieerd. Fritz Fischer betoogde in 1961 dat de Duitse leiding bewust een groot risico nam en expansieve oorlogsdoelen had, zoals blijkt uit het Septemberprogramma van 1914. Latere historici, zoals Christopher Clark (2012), leggen meer nadruk op het falen van alle grote mogendheden bij het voorkomen van de oorlog.

Nederland

Nederland bleef neutraal en mobiliseerde het leger. Het ving honderdduizenden Belgische vluchtelingen op, kreeg te maken met schaarste en distributie, en gaf Wilhelm II asiel. Nederland weigerde hem uit te leveren. In 1917 kwam het algemeen mannenkiesrecht, in 1919 het vrouwenkiesrecht.

Let op

• De moord in Sarajevo was de aanleiding; militarisme, bondgenootschappen, imperialisme en nationalisme zijn de achtergrond.
• Het Duitse keizerrijk was geen absolute monarchie en geen democratie: er was een Rijksdag, maar de macht lag vooral bij keizer, kanselier en leger.
• Een wapenstilstand is geen vredesverdrag: de eerste stopte de gevechten (11 november 1918), het tweede kwam in 1919.
• De dolkstootlegende klopt niet met de feiten, maar was politiek invloedrijk.

In het kort

• Het Duitse keizerrijk ontstond in 1871 onder Bismarck, met een zwakke Rijksdag en een sterke keizer.
• Bismarck zocht evenwicht en isoleerde Frankrijk; Wilhelm II voerde de Weltpolitik, waardoor Europa in twee blokken uiteenviel.
• De oorlog begon na de moord op Frans Ferdinand (28 juni 1914) en werd een uitputtende loopgravenoorlog.
• In 1917 deden de VS mee en viel Rusland weg; in november 1918 volgden revolutie en wapenstilstand.
• De Vrede van Versailles (1919) gaf Duitsland de schuld, herstelbetalingen en gebiedsverlies.
• Over de schuldvraag blijven historici discussiëren.