Samenvatting · Geschiedenis · vwo 6 Het interbellum: van Versailles via de crisis naar Hitler

De twintig jaar tussen de twee wereldoorlogen (1918-1939) heten het interbellum. Democratieën kwamen onder druk door de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, de crisis van 1929 en de opkomst van totalitaire regimes. Na het lezen kun je uitleggen hoe die ontwikkelingen samenhangen en hoe ze in Duitsland de weg vrijmaakten voor oorlog en genocide.

De erfenis van de Eerste Wereldoorlog

De Eerste Wereldoorlog (1914-1918) had diepe oorzaken (nationalisme, imperialisme, militarisme en een systeem van bondgenootschappen) en een directe aanleiding: de moord op de Oostenrijks-Hongaarse troonopvolger Frans Ferdinand in Sarajevo op 28 juni 1914. Het werd een totale oorlog: de hele economie en samenleving werden ingezet en miljoenen soldaten sneuvelden. In 1917 grepen in Rusland de bolsjewieken onder Lenin de macht. In november 1918 werd Duitsland een republiek, vluchtte de keizer naar Nederland en volgde de wapenstilstand.

Bij de Vrede van Versailles (1919) kreeg Duitsland de schuld van de oorlog en moest het herstelbetalingen betalen. Het verloor onder meer Elzas-Lotharingen en gebied aan Polen, al zijn koloniën en zijn luchtmacht; het leger mocht maximaal 100.000 man tellen en het Rijnland werd gedemilitariseerd. Veel Duitsers zagen het verdrag als een opgelegde vrede (Diktat). Nationalisten en voormalige legerleiders verspreidden de dolkstootlegende: het leger zou niet aan het front zijn verslagen, maar thuis zijn verraden door socialisten en Joden.

De Weimarrepubliek: een kwetsbare democratie

De Weimarrepubliek was een parlementaire democratie met algemeen kiesrecht voor mannen en vrouwen. Ze had het vanaf het begin moeilijk:

• aanvallen van extreem links en extreem rechts, zoals de mislukte putsch van Hitler in München (1923);
• in 1923 bezetten Frankrijk en België het Ruhrgebied omdat Duitsland niet betaalde, en volgde hyperinflatie: spaargeld werd waardeloos;
• een versplinterd parlement met wisselende coalities, en een president die met noodverordeningen kon regeren.

Tussen 1924 en 1929 ging het beter. Met het Dawesplan werden de herstelbetalingen verlicht en stroomden Amerikaanse leningen het land in. Die bloei was wel afhankelijk van Amerikaans geld.

De crisis van het wereldkapitalisme

In oktober 1929 stortte de beurs van Wall Street in. Oorzaken waren overproductie, speculatie met aandelen op geleend geld en een te zwakke koopkracht. Er volgde een kettingreactie: banken gingen failliet, bedrijven sloten en de VS trokken hun leningen uit Europa terug. Landen beschermden hun eigen markt met invoerheffingen (protectionisme), waardoor de wereldhandel kromp en de crisis zich verspreidde. In Duitsland waren rond 1932 zo'n zes miljoen mensen werkloos.

Landen reageerden verschillend. In de VS greep de overheid met de New Deal van president Roosevelt (vanaf 1933) actief in. Nederland bezuinigde en hield tot 1936 vast aan de gouden standaard. In Duitsland bezuinigde de regering en regeerde ze met noodverordeningen van de president; kiezers liepen massaal over naar extreme partijen als de NSDAP en de communistische KPD.

Totalitaire ideologieën in de praktijk

In het interbellum kwamen zulke regimes tot stand in de Sovjet-Unie en Duitsland; in Italië greep Mussolini al in 1922 de macht als eerste fascistische leider.

Onder Stalin leidde de collectivisatie tot hongersnood, vooral in Oekraïne (1932-1933), en tijdens de zuiveringen van 1936-1938 werden honderdduizenden mensen geëxecuteerd.

Hitlers weg naar de macht

• Door de crisis werd de NSDAP in juli 1932 de grootste partij. Op 30 januari 1933 benoemde president Hindenburg Hitler tot rijkskanselier. Conservatieve politici dachten hem te kunnen gebruiken en controleren.
• Na de Rijksdagbrand (februari 1933) werden grondrechten opgeschort. Met de Machtigingswet (maart 1933) mocht de regering wetten maken zonder parlement.
• Met de Gleichschaltung kwamen alle organisaties onder nazicontrole: vakbonden werden opgeheven en andere partijen verboden. Na de dood van Hindenburg (1934) werd Hitler Führer.
• Propaganda en massaorganisatie: minister Goebbels gebruikte radio, film, affiches en massabijeenkomsten, en jongeren werden georganiseerd in de Hitlerjugend. Openbare werken en herbewapening deden de werkloosheid dalen, wat het regime populair maakte.

Van discriminatie naar genocide

De nazi's zagen Joden als een ras en als de grootste vijand. De vervolging werd stap voor stap heviger: in 1933 boycot van Joodse winkels en ontslag van Joodse ambtenaren; in 1935 de Neurenberger wetten, die Joden hun burgerrechten afnamen; op 9 en 10 november 1938 de Kristallnacht, waarbij synagogen in brand werden gestoken. Tijdens de oorlog volgden getto's, massamoord door Einsatzgruppen achter het oostfront en ten slotte de georganiseerde massamoord in vernietigingskampen zoals Auschwitz-Birkenau. Ongeveer zes miljoen Joden werden vermoord: de Holocaust. Ook Sinti en Roma en mensen met een beperking werden slachtoffer.

Op weg naar oorlog

Hitler wilde Versailles ongedaan maken en Lebensraum veroveren. In 1935 voerde hij de dienstplicht weer in en in 1936 bezette hij het Rijnland. In maart 1938 volgde de Anschluss van Oostenrijk. Bij het Akkoord van München (september 1938) gingen Groot-Brittannië en Frankrijk ermee akkoord dat Tsjechoslowakije het Sudetenland aan Duitsland moest afstaan: appeasement, toegeven om oorlog te voorkomen. Toen Hitler in maart 1939 de rest van Tsjechië bezette, was die politiek mislukt. Na het Molotov-Ribbentroppact met de Sovjet-Unie (augustus 1939) viel Duitsland op 1 september 1939 Polen binnen.

Valkuilen

• Hitler greep in 1933 niet met geweld de macht: hij werd legaal benoemd en ontmantelde daarna de democratie.
• De crisis begon in de VS, maar werd wereldwijd door de terugtrekking van leningen en door protectionisme.
• Communisme en nationaal-socialisme waren allebei totalitair, maar hun ideologie verschilde: klassenstrijd tegenover rassenstrijd.
• Een concentratiekamp was bedoeld voor opsluiting en dwangarbeid, een vernietigingskamp voor massamoord.

In het kort

• De Vrede van Versailles en de dolkstootlegende maakten de Weimarrepubliek vanaf het begin kwetsbaar.
• De crisis van 1929 verspreidde zich wereldwijd en zorgde in Duitsland voor massale werkloosheid.
• In de Sovjet-Unie en Duitsland ontstonden totalitaire staten met één partij, terreur, propaganda en massaorganisaties.
• Hitler werd in 1933 legaal benoemd en maakte van Duitsland in korte tijd een dictatuur.
• Racisme en antisemitisme leidden van uitsluiting via de Neurenberger wetten en de Kristallnacht tot de Holocaust.
• Door Hitlers expansiepolitiek en het mislukken van appeasement begon op 1 september 1939 de Tweede Wereldoorlog.