Samenvatting · Geschiedenis · vwo 2 Tijdvak 3: monniken en ridders (500-1000)

Na de val van het West-Romeinse Rijk veranderde West-Europa ingrijpend: steden verloederden, de handel kromp en nieuwe machthebbers, kloosters en grootgrondbezitters bepaalden het leven. Na het lezen kun je uitleggen hoe het Frankische Rijk ontstond, hoe het christendom zich verspreidde, wat de islam is en hoe de feodale samenleving werkte.

Tijdvak 3 in één oogopslag

Tijdvak 3, de tijd van monniken en ridders, loopt van 500 tot 1000. De vier kenmerkende aspecten gaan over:

Het Frankische Rijk van Karel de Grote is het belangrijkste voorbeeld bij deze aspecten.

Het Frankische Rijk

Na de volksverhuizingen ontstonden in het voormalige West-Romeinse gebied Germaanse koninkrijken. Het duurzaamste was dat van de Franken.

• Clovis (Chlodovech), koning van de Franken van 481 tot 511, liet zich rond het jaar 500 dopen tot katholiek christen. Daardoor kreeg hij steun van de Kerk en van de Romeinse bevolking in zijn rijk. Zijn dynastie heet de Merovingen.
• De echte macht kwam bij de hofmeiers te liggen. Karel Martel versloeg in 732 bij Poitiers een Arabisch leger dat vanuit Spanje Frankrijk was binnengetrokken. Zijn zoon Pippijn de Korte werd in 751, met steun van de paus, koning. Zo begon de dynastie van de Karolingen.
• Karel de Grote, koning van de Franken vanaf 768, veroverde onder andere het rijk van de Longobarden in Italië en na lange oorlogen het gebied van de Saksen. In het jaar 800 werd hij in Rome door de paus tot keizer gekroond. Hij werd daarmee in de ogen van velen de opvolger van de West-Romeinse keizers.

Hoe bestuurde Karel de Grote zo'n groot rijk? Hij verdeelde het in graafschappen, bestuurd door graven. Zij hielden recht, hieven belasting en riepen het leger op. Hij liet hen controleren door afgezanten, de missi dominici. Zijn hof bleef niet op één plek, maar zijn favoriete verblijfplaats was Aken. Hij liet scholen en kloosters hervormen en handschriften kopiëren: de Karolingische renaissance.

• Na de dood van Karel de Grote (814) volgde onenigheid. In het Verdrag van Verdun (843) werd het rijk verdeeld tussen drie kleinzonen: een westelijk deel (Karel de Kale), een oostelijk deel (Lodewijk de Duitser) en een middenrijk (Lotharius). Uit het westelijke deel groeide later Frankrijk, uit het oostelijke deel Duitsland. De Lage Landen lagen grotendeels in het middenrijk, dat later weer werd verdeeld.

De verspreiding van het christendom

Het christendom was na 380 de staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk, maar de Germaanse volken in het noorden waren nog heidens.

• Monniken leefden in kloosters onder strenge regels. Benedictus van Nursia stichtte rond 529 het klooster Monte Cassino. Zijn regel regelde het leven van de monniken: gebed, handenarbeid en studie. Monniken schreven teksten over, onderwezen kinderen en ontgonnen land. Zo bewaarden ze veel kennis uit de oudheid.
• Zendelingen brachten het geloof naar het noorden. De Angelsaksische monnik Willibrord werd in 695 door de paus tot bisschop van de Friezen gewijd en werkte vanuit Utrecht. Bonifatius werd in 754 bij Dokkum door Friezen gedood.
• De paus in Rome en de Frankische koningen steunden elkaar: de koningen beschermden de Kerk, de Kerk gaf de koningen gezag in naam van God. Dit zou later nog tot spanning leiden.
• Karel de Grote dwong de onderworpen Saksen met geweld tot de doop. Verspreiding van het geloof en machtsuitbreiding liepen dus door elkaar.

De islam

• Mohammed (ca. 570-632) werd geboren in Mekka en trad daar op als profeet. In 622 vertrok hij naar Medina: de hidjra. Dat jaar is het begin van de islamitische jaartelling.
• De islam kent vijf zuilen: de geloofsbelijdenis, het gebed, de aalmoes, het vasten in de ramadan en de bedevaart naar Mekka. De heilige tekst is de Koran.
• Na de dood van Mohammed veroverden Arabische legers in korte tijd Syrië, Egypte, Perzië, Noord-Afrika en (vanaf 711) het grootste deel van Spanje. Christenen en joden mochten hun geloof meestal houden, maar betaalden extra belasting.
• Het bestuur zetelde eerst in Medina, onder de Omajjaden (vanaf 661) in Damascus en onder de Abbasiden in Bagdad (gesticht in 762). In de islamitische wereld bloeiden handel, wetenschap, geneeskunde en wiskunde. Europa nam later veel kennis over, via Spanje en Italië.
• De Europeanen en de islamitische wereld waren buren, vijanden en handelspartners tegelijk.

De feodale samenleving

Na het uiteenvallen van het Romeinse Rijk was er weinig sterk centraal gezag, weinig geld en weinig veiligheid. Aanvallen van onder meer Vikingen, Arabieren en Hongaren maakten het onveilig. Daarom ontstond een samenleving die draaide om persoonlijke afspraken over land en trouw: de feodale samenleving, met het leenstelsel (tussen adel onderling) en het domeinstelsel (tussen heer en boeren).

• Een leenheer (bijvoorbeeld de koning) gaf land (een leen) aan een vazal. De vazal beloofde in ruil trouw en militaire hulp.
• De vazal kon op zijn beurt een deel van het leen uitgeven aan lagere vazallen. Zo ontstond een keten van afhankelijkheid: koning, hoge adel (hertogen en graven), ridders.
• Een ridder was een zwaar bewapende krijger te paard. Hij woonde vaak in een versterkt huis of kasteel.
• Het land werd bewerkt door horigen: boeren die niet vrij waren en gebonden aan het land van hun heer. Zij betaalden in natura en deden herendiensten. In ruil kregen ze bescherming. Het grondbezit met de bijbehorende boeren heet het domein; de organisatie ervan het domeinstelsel (ook wel hofstelsel).
• Ook kerk en kloosters bezaten veel land en waren grote landheren.

De middeleeuwers zagen hun samenleving vaak als drie groepen: wie bidden (geestelijken), wie vechten (adel) en wie werken (boeren). Verreweg de meeste mensen waren boer. De economie bestond vooral uit landbouw voor eigen gebruik; handel en steden speelden een kleine rol.

De Vikingen

Vanaf het eind van de achtste eeuw (een bekende overval is die op het klooster Lindisfarne in 793) vielen Vikingen uit Scandinavië kustgebieden aan. Ze plunderden, handelden en vestigden zich. In Nederland werd de handelsplaats Dorestad (bij Wijk bij Duurstede) vanaf 834 herhaaldelijk overvallen. Karolingische vorsten konden de verdediging niet goed organiseren. Zij gaven Vikingleiders soms land in leen in ruil voor bescherming tegen andere Vikingen. Het verval van de Karolingische macht versterkte de feodale verhoudingen.

Let op

• Het leenstelsel gaat over adel onderling (leenheer en vazal); het domeinstelsel over adel en boeren. Leerlingen halen deze begrippen vaak door elkaar.
• Horigen waren niet hetzelfde als slaven: ze waren gebonden aan het land van hun heer, maar waren geen eigendom van hun heer.
• Karel de Grote bestuurde geen "Nederland". De Lage Landen vormden maar een klein deel van zijn rijk.
• Het Frankische Rijk viel in 843 niet in één keer uit elkaar; Verdun was een verdeling tussen familieleden, die later nog vaak veranderde.

In het kort

• Tijdvak 3 loopt van 500 tot 1000 en heet de tijd van monniken en ridders.
• De Franken bouwden onder de Karolingen een groot rijk; Karel de Grote werd in 800 keizer.
• Monniken en zendelingen verspreidden het christendom; kloosters bewaarden kennis.
• De islam ontstond in de zevende eeuw (hidjra in 622) en verspreidde zich razendsnel.
• In de feodale samenleving bepaalden leenstelsel (adel) en domeinstelsel (boeren) de verhoudingen.
• Vikingen bedreigden de kusten; het koninklijk gezag verzwakte.