Samenvatting · Geschiedenis · vwo 3 Tijdvak 5: ontdekkers en hervormers (1500-1600)

In de zestiende eeuw veranderde het wereldbeeld van Europeanen ingrijpend. Zeelieden bereikten Amerika en Azië, kunstenaars en geleerden keken opnieuw naar de oudheid en de westerse christenheid viel uiteen in katholieken en protestanten. Na het lezen kun je deze ontwikkelingen uitleggen en weet je hoe ze samenhangen met de strijd in de Nederlanden die in 1568 uitliep op de Opstand.

Tijdvak 5 in één oogopslag

Tijdvak 5, de tijd van ontdekkers en hervormers, loopt van 1500 tot 1600. De vijf kenmerkende aspecten gaan over:

De ontdekkingsreizen

Waarom? Europeanen wilden rechtstreeks handel drijven met Azië, zonder de dure tussenhandel van Arabische en Italiaanse kooplieden. Belangrijke handelswaar waren specerijen zoals peper, kruidnagel en nootmuskaat, en goud. Daarnaast speelden de wens om het christendom te verspreiden en de wens om roem en macht te verwerven een rol. Staten als Portugal en Spanje steunden de tochten, omdat handel hen rijk en machtig kon maken.

Hoe was het mogelijk? Dankzij nieuwe schepen (de karveel), de verbeterde kaartkunst, het kompas en het astrolabium om de positie op zee te bepalen.

Met het Verdrag van Tordesillas (1494) verdeelden Spanje en Portugal de nieuw ontdekte gebieden buiten Europa onder elkaar. Portugal bouwde langs de kust van Afrika en Azië een netwerk van handelsposten.

Gevolgen

• In Amerika stierven miljoenen inwoners door nieuwe ziekten (zoals pokken en mazelen), geweld en dwangarbeid. De Spanjaarden onderwierpen de grote rijken.
• Spanje haalde enorme hoeveelheden zilver uit Amerikaanse mijnen. Daar werden de oorlogen van de Habsburgers mee betaald.
• Er ontstond een wereldwijde uitwisseling van planten, dieren en ziekten: de Columbische uitwisseling. Mais, aardappelen, tomaten en tabak kwamen naar Europa; paarden, graan en suikerriet gingen naar Amerika.
• De slavenhandel over de Atlantische Oceaan nam toe, omdat arbeidskrachten nodig waren op de plantages in Amerika.
• Het economische zwaartepunt verschoof van de Middellandse Zee naar de Atlantische kust. Antwerpen groeide uit tot een wereldhandelsstad.

Renaissance en humanisme

Renaissance betekent wedergeboorte. Het begon in de vijftiende eeuw in rijke Italiaanse handelssteden zoals Florence, waar kooplieden en bankiers als de familie Medici kunstenaars betaalden. Men wilde de kennis en kunst van de oudheid nieuw leven inblazen.

• Kunstenaars als Leonardo da Vinci (1452-1519) en Michelangelo (1475-1564) werkten realistisch en gebruikten perspectief. De mens, niet alleen God, kwam centraal te staan.
• Humanisme is de beweging van geleerden die de mens en zijn vermogens centraal stelden. Zij bestudeerden oude teksten in de oorspronkelijke taal en wilden terug naar de bronnen. De bekendste Nederlandse humanist is Desiderius Erasmus uit Rotterdam (ca. 1466-1536). In Lof der Zotheid (1511) bekritiseerde hij misstanden in de Kerk.
• Rond 1450 ontwikkelde Johannes Gutenberg in Mainz de Europese boekdrukkunst met losse metalen letters. Boeken werden daardoor goedkoper en ideeën verspreidden zich veel sneller, ook die van de hervormers.

De Reformatie

Reformatie betekent hervorming. In de late middeleeuwen groeide de kritiek op de Kerk: pausen en bisschoppen leefden luxueus, sommige priesters waren slecht opgeleid en er werden aflaten verkocht, waarmee gelovigen zich konden vrijkopen van straf in het vagevuur.

• Maarten Luther (1483-1546), monnik en hoogleraar in Wittenberg, richtte zich in 1517 met zijn 95 stellingen tegen de aflaathandel. Volgens hem werd je niet gered door goede werken of aflaten, maar alleen door je geloof, en gaf alleen de Bijbel gezag. De paus zette hem in de ban. In 1521 weigerde hij op de Rijksdag van Worms zijn ideeën te herroepen. Hij vertaalde de Bijbel in het Duits.
• Dankzij de boekdrukkunst verspreidden zijn ideeën zich snel. Vorsten die onafhankelijk van de keizer en de paus wilden zijn, vonden in het lutheranisme een kans.
• Johannes Calvijn (1509-1564), een Fransman die in Genève werkte, leerde de predestinatie: God heeft al bepaald wie gered wordt. Het calvinisme verspreidde zich onder meer naar Frankrijk, Schotland en de Nederlanden.
• De wederdopers vonden dat alleen volwassenen bewust voor het geloof konden kiezen en gedoopt moesten worden. Ze werden zowel door katholieken als door protestanten vervolgd.
• In Engeland brak koning Hendrik VIII in 1534 met de paus en werd zelf hoofd van de Engelse kerk.

Contrareformatie: de katholieke Kerk reageerde met herstel en tegenwerking. Het Concilie van Trente (1545-1563) hield vast aan de leer van de Kerk en pakte misstanden aan. De jezuïeten (orde bevestigd in 1540) gaven onderwijs en voerden missiewerk uit. De Inquisitie vervolgde ketters.

In 1555 bepaalde de Godsdienstvrede van Augsburg dat in het Duitse Rijk de heerser van een gebied bepaalde of zijn onderdanen lutheraans of katholiek waren.

Karel V, Filips II en de Nederlanden

• Karel V werd in 1500 in Gent geboren. Hij erfde de Nederlanden, Spanje met zijn koloniën en de Habsburgse gebieden en werd in 1519 keizer. Zijn rijk was zo groot dat de zon er niet onderging.
• Hij wilde zijn gebieden bestuurlijk meer verenigen. In de Nederlanden voegde hij gebieden toe, zoals Gelre (1543), en regelde in 1549 met de Pragmatieke Sanctie dat de Nederlanden bij elkaar bleven.
• Als streng katholiek bestreed hij de ketterij. De eerste protestantse martelaren in de Nederlanden werden in 1523 in Brussel verbrand. Hij vaardigde ketterplakkaten uit.
• In 1555 deed hij afstand van de Nederlanden ten gunste van zijn zoon Filips II, die koning van Spanje werd. Filips II was Spaans en streng katholiek. Hij verliet de Nederlanden in 1559, kwam er nooit meer terug en liet zijn halfzus Margaretha van Parma als landvoogdes achter.
• Veel Nederlanders raakten ontevreden. De hoge adel, onder wie Willem van Oranje en de graven Egmont en Hoorne, voelde zich buitenspel gezet. Steden en gewesten vreesden voor hun privileges, belastingen stegen en het calvinisme won terrein, waartegen de overheid streng optrad.
• In 1566 volgden het Smeekschrift van lagere edelen en de Beeldenstorm, een uitbarsting van calvinistische woede tegen katholieke kerken. Filips II stuurde de hertog van Alva met een leger. In 1568 begon de Opstand, die uitgroeide tot de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648).

Let op

• Columbus bereikte Amerika in 1492 en dacht dat hij in Indië was. Vasco da Gama bereikte India echt, in 1498.
• Renaissance en humanisme hangen samen, maar zijn niet hetzelfde: de Renaissance gaat vooral over kunst en cultuur, het humanisme over denken en onderwijs.
• Luther wilde de Kerk aanvankelijk hervormen, niet splitsen. De scheuring kwam later.
• Calvinisten en lutheranen waren niet hetzelfde. De predestinatie stond bij het calvinisme centraal, bij de lutheranen speelde ze een veel kleinere rol.
• De Reformatie was geen puur godsdienstige kwestie: de macht van vorsten en steden speelde ook mee.

In het kort

• Tijdvak 5 loopt van 1500 tot 1600 en heet de tijd van ontdekkers en hervormers.
• Portugezen en Spanjaarden bereikten Azië en Amerika; dat veranderde de wereldhandel en kostte Amerikanen het leven.
• De Renaissance en het humanisme (Erasmus) hernieuwden de belangstelling voor de oudheid; de boekdrukkunst versnelde de verspreiding van ideeën.
• Luther (1517) en Calvijn zetten de Reformatie in gang; de katholieke Kerk reageerde met de Contrareformatie.
• Karel V en Filips II streefden naar centralisatie en bestreden de ketterij.
• Het verzet in de Nederlanden groeide uit tot de Opstand (1568).