Samenvatting · Geschiedenis · vwo 4 Tijdvak 6: regenten en vorsten (1600-1700)

In de zeventiende eeuw zochten Europese staten verschillende antwoorden op de vraag wie het land moest besturen: een almachtige koning in Frankrijk, een koning met een sterk parlement in Engeland en rijke regenten in de Republiek. Tegelijk veranderde de wetenschap het wereldbeeld en groeide de wereldhandel. Na het lezen kun je deze ontwikkelingen beschrijven, vergelijken en met voorbeelden onderbouwen.

Tijdvak 6 in één oogopslag

Tijdvak 6, de tijd van regenten en vorsten, loopt van 1600 tot 1700. De vier kenmerkende aspecten gaan over:

De ontwikkeling in Engeland, waar het parlement de macht van de koning beperkte, gebruik je als vergelijking met Frankrijk en de Republiek.

Absolutisme: Frankrijk onder Lodewijk XIV

Lodewijk XIV (koning van 1643 tot 1715), de Zonnekoning, is het bekendste voorbeeld. Vanaf 1661 regeerde hij zelf, zonder eerste minister.

• Hof: hij bouwde het paleis van Versailles en verhuisde er in 1682 met zijn hof naartoe. Veel edelen verbleven aan het hof, binnen een strak ritueel, waardoor ze minder kans hadden om in opstand te komen. Pracht en kunst waren ook propaganda.
• Bestuur en leger: hij verhoogde de macht van het centrale bestuur met ambtenaren en liet een groot staand leger vormen, betaald met belasting.
• Economie: zijn minister Colbert voerde mercantilisme in: de staat stimuleert de eigen industrie en export, en beperkt de invoer, om zo veel mogelijk geld in het land te houden.
• Godsdienst: in 1685 hief hij de godsdienstvrijheid voor protestanten (hugenoten) op. Tienduizenden hugenoten vluchtten, onder meer naar de Republiek.
• Oorlogen: Frankrijk streefde naar uitbreiding, ook ten koste van de Republiek (Rampjaar 1672).

Engeland: macht van het parlement

In Engeland botste koning Karel I met het parlement, over belastingen en godsdienst. Dit leidde tot de Burgeroorlog (vanaf 1642). Het parlementaire leger onder Oliver Cromwell won. Karel I werd in 1649 terechtgesteld. Daarna regeerde Cromwell als Lord Protector (1653-1658), maar in 1660 werd de monarchie hersteld.

Toen de katholieke koning Jacobus II weer de macht van de koning wilde vergroten, nodigden vooraanstaande Engelsen de Nederlandse stadhouder Willem III uit. Hij kwam in 1688 met een leger naar Engeland; Jacobus vluchtte. Dit heet de Glorious Revolution. In 1689 aanvaardden Willem III en zijn vrouw Maria II de Bill of Rights: de koning mocht zonder toestemming van het parlement geen belasting heffen en wetten niet opzijzetten. Zo ontstond in Engeland een constitutionele monarchie, waarin de macht van de koning wettelijk beperkt is.

De Republiek: regenten en stadhouders

• De Republiek, ontstaan uit de Opstand, was een confederatie van zeven gewesten, zonder koning. Het bestuur lag bij de stadsbesturen en de Staten van de gewesten, onder leiding van regenten: een kleine groep rijke koopmansfamilies die de macht onderling verdeelde.
• De stadhouder, meestal uit het huis Oranje, was bevelhebber van het leger. Er was een permanente spanning tussen de Staatsgezinden (regenten, die macht bij de gewesten en steden wilden houden) en de Oranjegezinden (voor een sterke stadhouder).
• Van 1650 tot 1672 was er geen stadhouder in de meeste gewesten. De Staatsgezinde leider, raadpensionaris Johan de Witt, en zijn aanhangers noemden dat de Ware Vrijheid: bestuur door de regenten, zonder stadhouder.
• In het Rampjaar 1672 werd de Republiek aangevallen door Frankrijk, Engeland en twee Duitse bisdommen. De Witt en zijn broer Cornelis werden door een menigte vermoord. Willem III werd stadhouder.

De wetenschappelijke revolutie

De wetenschappelijke revolutie is de ontwikkeling in de zestiende en zeventiende eeuw waarin geleerden de natuur gingen onderzoeken met waarneming, experiment en wiskunde, en niet meer vooral met gezag van oude schrijvers zoals Aristoteles of de Bijbel.

• Copernicus (1543) stelde dat de aarde om de zon draait (het heliocentrische wereldbeeld).
• Galilei gebruikte een telescoop (vanaf 1609) en ontdekte onder meer manen bij Jupiter. In 1633 dwong de Inquisitie hem zijn ideeën af te zweren. Kepler beschreef de planeetbanen als ellipsen.
• Francis Bacon pleitte voor kennis die voortkomt uit waarneming en experiment (empirisme). Descartes benadrukte het verstand en twijfel als startpunt (rationalisme), onder meer in zijn Discours de la méthode (1637).
• Newton beschreef in 1687 de zwaartekracht en bewegingswetten in zijn Principia. Zo bleek dat de natuur volgens wiskundige wetten werkt.
• Nederlanders droegen bij: Christiaan Huygens (slingeruurwerk, Saturnus) en Antoni van Leeuwenhoek (microscoop).
• Nieuwe instrumenten (telescoop, microscoop) en genootschappen zoals de Britse Royal Society (1660) hielpen om kennis te delen. De Republiek speelde een rol door de vrijere drukpers.

Gevolgen: het gezag van Kerk en traditie werd betwijfeld. Dat bereidde de Verlichting van de achttiende eeuw voor.

Handelskapitalisme en overzeese expansie

Handelskapitalisme: kooplieden brengen kapitaal bijeen, investeren het in handel en streven naar winst, waarbij ze het risico spreiden.

• De VOC (1602) was een compagnie met aandeelhouders. Ze kreeg van de Staten-Generaal het alleenrecht op de handel op Azië en mocht daar oorlog voeren, forten bouwen en verdragen sluiten. Batavia (1619) werd het hoofdkwartier. De VOC probeerde het monopolie op specerijen te krijgen en gebruikte daarvoor ook geweld, bijvoorbeeld op de Banda-eilanden (1621).
• De WIC (1621) richtte zich op West-Afrika en Amerika. Ze raakte steeds meer betrokken bij de slavenhandel. De WIC bezat forten aan de Afrikaanse kust (zoals Elmina) en kolonies in Amerika, waaronder Brazilië (tot 1654). Suriname kwam in 1667 in Nederlandse handen.
• In de hele periode van de trans-Atlantische slavenhandel (zestiende tot negentiende eeuw) werden ruim twaalf miljoen Afrikanen op schepen naar Amerika gezet; veel mensen overleefden de overtocht niet. Nederlandse schepen en compagnieën hadden hier een aandeel in.
• Amsterdam was de belangrijkste stapelmarkt van Europa. Met de graanhandel uit de Oostzee (de moedernegotie) en de handel in luxe producten bouwde de Republiek een enorme welvaart op, de Gouden Eeuw.

Let op

• Absolutisme is niet hetzelfde als totalitarisme: een absolute vorst had veel macht, maar had geen massapartij en moderne massamedia.
• De Republiek was geen democratie. Alleen kleine elites bestuurden.
• De wetenschappelijke revolutie (tijdvak 6) en de Verlichting (tijdvak 7) hangen samen, maar zijn niet hetzelfde: de eerste gaat over de natuur, de tweede ook over samenleving en politiek.
• De Glorious Revolution verliep vrijwel zonder geweld. De Engelse Burgeroorlog (1642-1649) was juist een gewelddadige strijd.

In het kort

• In een absolute monarchie, zoals Frankrijk onder Lodewijk XIV, heeft de vorst alle macht; hij steunt op hof, ambtenaren en staand leger.
• In Engeland groeide de macht van het parlement: Burgeroorlog (1642-1649), Glorious Revolution (1688) en Bill of Rights (1689).
• De Republiek werd bestuurd door regenten, met spanning tussen Staatsgezinden en Oranjegezinden; in 1672 werd Willem III stadhouder.
• De wetenschappelijke revolutie veranderde het wereldbeeld, van Copernicus tot Newton.
• Het handelskapitalisme (VOC, WIC) bracht welvaart, maar ook geweld en slavernij.