Samenvatting · Nederlands · vwo 5 Literatuur van de 19e eeuw: Romantiek, Realisme en Tachtigers

In de negentiende eeuw volgen de stromingen elkaar op en reageert elke generatie op de vorige. Na deze samenvatting ken je de Romantiek, het Realisme, het Naturalisme en de Tachtigers: hun kenmerken, de belangrijkste schrijvers en werken, en hoe je een tekst bij de juiste stroming plaatst. Jaartallen zijn altijd bij benadering, want stromingen lopen in elkaar over.

De context

• Na de val van Napoleon ontstaat in 1815 het Koninkrijk der Nederlanden. In 1830 maakt België zich los.
• In 1848 krijgt Nederland een nieuwe grondwet, grotendeels opgesteld door Thorbecke.
• In Nederlands-Indië geldt tot ongeveer 1870 het Cultuurstelsel: de bevolking moet gewassen zoals koffie en suiker verbouwen voor de Nederlandse staat. Daarover gaat Max Havelaar.
• Aan het eind van de eeuw groeien de steden en komen industrie en wetenschap op. Dat beïnvloedt het Naturalisme.

Romantiek (ca. 1800 tot ca. 1880)

De Romantiek is een reactie op de Verlichting, waarin het verstand centraal stond. Romantici zetten gevoel, verbeelding en natuur voorop.

• Aandacht voor het individu en zijn emoties, ook verdriet en weemoed.
• Verlangen naar het verleden (vooral de middeleeuwen) en naar ver weg.
• Belangstelling voor het geheimzinnige en voor de eigen nationale geschiedenis.
• De historische roman is geliefd, naar het voorbeeld van Walter Scott (Ivanhoe, 1819).

In Nederland kwam de Romantiek later op gang en was ze gematigder. Voorbeelden:

• Jacob van Lennep: De roos van Dekama (1836), een historische roman.
• Aarnout Drost: Hermingard van de Eikenterpen (1832), ook een historische roman.
• Nicolaas Beets: Camera Obscura (1839), humoristische schetsen van het Hollandse leven, gepubliceerd onder de naam Hildebrand.
• Hendrik Conscience: De Leeuw van Vlaanderen (1838), een Vlaamse historische roman.
• Guido Gezelle: de Vlaamse dichter van onder meer Kerkhofblommen (1858), bekend om zijn bijzondere, klankrijke taalgebruik.

Realisme (ca. 1850 tot ca. 1880)

Realisten vonden de Romantiek te dromerig. Zij wilden de werkelijkheid zo objectief mogelijk weergeven, met gewone mensen in alledaagse situaties. De verteller houdt zich op de achtergrond. Het bekendste Europese voorbeeld is Madame Bovary (1857) van de Franse schrijver Gustave Flaubert.

Multatuli (pseudoniem van Eduard Douwes Dekker) schreef Max Havelaar (1860), een aanklacht tegen het koloniale bestuur in Nederlands-Indië onder het Cultuurstelsel. Het boek heeft verschillende vertellers, onder wie Batavus Droogstoppel, een bekrompen koffiemakelaar die door Multatuli wordt bespot. Max Havelaar is lastig in één stroming te plaatsen: er zitten romantische en realistische kanten in.

Naturalisme (ca. 1880 tot ca. 1900)

Het Naturalisme is een radicalere vorm van het Realisme, beïnvloed door de natuurwetenschappen.

• Determinisme: de mens wordt bepaald door erfelijkheid, milieu en tijdsomstandigheden. Een vrije wil is er nauwelijks.
• Onderwerpen als armoede, ziekte en ondergang. De hoofdpersoon gaat vaak ten onder.
• Een wetenschappelijke, nauwkeurige beschrijving van mens en omgeving.

De Franse schrijver Émile Zola is de grondlegger; zijn bekendste roman is Germinal (1885). Nederlandse voorbeelden:

• Louis Couperus: Eline Vere (1889).
• Lodewijk van Deyssel: Een liefde (1887).
• Marcellus Emants: Een nagelaten bekentenis (1894).
• Herman Heijermans: het toneelstuk Op hoop van zegen (1900), over een vissersfamilie.

De Tachtigers (ca. 1880 tot ca. 1895)

In 1885 richtten jonge schrijvers het tijdschrift De Nieuwe Gids op, onder wie Willem Kloos, Albert Verwey, Frederik van Eeden, Frank van der Goes en Willem Paap. Zij kwamen in opstand tegen de moraliserende, burgerlijke poëzie van hun voorgangers.

• L'art pour l'art: kunst om de kunst. Een gedicht hoeft niet te onderwijzen of te stichten.
• Individualisme: kunst is volgens Kloos "de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie" (uit zijn inleiding bij de gedichten van Perk, 1882).
• Impressionisme (bij Gorter sensitivisme): zintuiglijke indrukken zo precies mogelijk vastleggen.
• Woordkunst: nieuwe woorden en veel aandacht voor klank en ritme.
• Het sonnet is een geliefde vorm.

Belangrijke namen en werken:

• Jacques Perk: Mathilde (1882), een sonnettencyclus. Hij overleed in 1881 en geldt als voorloper.
• Willem Kloos: Verzen (1894).
• Herman Gorter: Mei (1889), een lang gedicht met als beroemde opening "Een nieuwe lente en een nieuw geluid".
• Frederik van Eeden: De kleine Johannes (1887).
• Lodewijk van Deyssel: Een liefde (1887), een naturalistische roman in impressionistische stijl.

Overzicht

Een tekst bij een stroming plaatsen

Valkuilen

• Jaartallen zijn bij benadering. Stromingen overlappen: de Tachtigers schrijven in dezelfde tijd als het Naturalisme.
• Realisme en Naturalisme lijken op elkaar. Het Naturalisme voegt daar determinisme en een wetenschappelijke blik aan toe.
• Max Havelaar past niet zuiver in één stroming. Noem bij een examenvraag liever kenmerken van het boek dan alleen een naam van een stroming.
• Conscience en Gezelle zijn Vlaamse schrijvers. Leer ze bij hun stroming, maar onthoud dat ze uit België komen.
• De Tachtigers worden vaak verward met het Naturalisme. Bij de Tachtigers staan de eigen emotie en de zintuiglijke indruk centraal, bij het Naturalisme de determinerende werkelijkheid.

In het kort

• Romantiek: gevoel, verbeelding en natuur, als reactie op de Verlichting; veel historische romans.
• Realisme: de werkelijkheid objectief weergeven; Multatuli met Max Havelaar (1860) is het bekendste Nederlandse voorbeeld.
• Naturalisme: determinisme door erfelijkheid, milieu en tijdsomstandigheden; Eline Vere (1889) is een voorbeeld.
• Tachtigers: l'art pour l'art, persoonlijke emotie en woordkunst rond De Nieuwe Gids (1885).
• Jaartallen zijn bij benadering; let op overlap tussen stromingen.