Samenvatting · Economie · mavo 4 Geld, banken en inflatie: wat is je geld waard?

Een ijsje kostte vroeger minder dan nu. Hoe komt dat, en wat doet een bank met het geld dat jij spaart? Na deze samenvatting weet je wat geld doet, wat banken met jouw geld doen, wat inflatie is en hoe je met een indexcijfer uitrekent hoeveel duurder alles is geworden.

Wat doet geld?

Geld heeft drie functies:

• Ruilmiddel: je betaalt ermee, zodat je niet hoeft te ruilen met spullen. Zonder geld moet een bakker die een fiets wil, een fietsenmaker vinden die brood wil.
• Rekeneenheid (waardemeter): je kunt de waarde van alles in euro's uitdrukken, zodat je prijzen kunt vergelijken.
• Spaarmiddel (waardebewaarder): je kunt geld bewaren om het later uit te geven.

Geld bestaat in twee vormen:

• Chartaal geld: munten en bankbiljetten.
• Giraal geld: het tegoed op een bankrekening. Daarmee betaal je met een pinpas, telefoon of online. Bijna alle betalingen gaan tegenwoordig met giraal geld.

Banken

Een bank doet drie dingen:

Een bank verdient aan het verschil tussen de rente die ze ontvangt van leners en de rente die ze betaalt aan spaarders.

Je spaargeld is veilig: bij een failliete bank krijg je via het depositogarantiestelsel je tegoed terug tot € 100.000 per persoon per bank. De Nederlandsche Bank (DNB) houdt toezicht op de banken in Nederland.

Inflatie

Inflatie is een algemene en aanhoudende stijging van het prijspeil. Alles wordt dus gemiddeld duurder, en je kunt voor hetzelfde bedrag minder kopen. Het tegenovergestelde is deflatie: de prijzen dalen gemiddeld. Dat is ongunstig, want mensen stellen dan aankopen uit in de hoop dat het nog goedkoper wordt.

Het CBS meet de inflatie met de consumentenprijsindex (CPI): de prijsontwikkeling van een vast pakket producten dat huishoudens kopen, zoals eten, kleding en huur.

Oorzaken

• De vraag is groter dan het aanbod: bedrijven kunnen de vraag niet aan en verhogen hun prijzen.
• De kosten van bedrijven stijgen, bijvoorbeeld door duurdere grondstoffen of energie, en bedrijven rekenen dat door in hun prijzen.
• Hogere lonen zorgen voor hogere kosten. Dan kunnen prijzen en lonen elkaar omhoog duwen. Dat noem je de loon-prijsspiraal.

Indexcijfers

Met een indexcijfer zie je hoe iets verandert ten opzichte van een beginjaar, het basisjaar. Het basisjaar krijgt het cijfer 100.

• Index 104 betekent: de prijzen zijn 4% hoger dan in jaar 1.
• Kostte een boodschappenmandje in jaar 1 € 50, dan kost het in jaar 3 $50\times 1,08=54$ euro.

Het inflatiepercentage van een jaar reken je uit ten opzichte van het vorige jaar:

De inflatie van jaar 2 naar jaar 3 is $\frac{108-104}{104}\times 100\%\approx 3,8\%$.

Koopkracht

Koopkracht is hoeveel je kunt kopen met je inkomen. Stijgen de prijzen sneller dan je inkomen, dan daalt je koopkracht.

Bij sparen werkt het hetzelfde. Staat € 1.000 op een rekening met 1% rente, dan heb je na een jaar € 1.010. Zijn de prijzen in dat jaar met 3% gestegen, dan kost wat eerst € 1.000 kostte nu € 1.030. Je kunt met je spaargeld dus minder kopen dan een jaar geleden.

Mensen met een lening met een vaste rente hebben juist voordeel van inflatie: ze betalen terug in euro's die minder waard zijn geworden.

De ECB en prijsstabiliteit

De Europese Centrale Bank (ECB) zorgt voor een stabiele euro. Haar doel is prijsstabiliteit: een inflatie van 2% op de middellange termijn.

• Is de inflatie te hoog, dan verhoogt de ECB de rente. Lenen wordt duurder en sparen aantrekkelijker, dus mensen en bedrijven geven minder uit en de prijsstijging remt af.
• Is de inflatie te laag, dan verlaagt de ECB de rente, zodat mensen meer lenen en uitgeven.

Veelgemaakte fouten

• Het inflatiepercentage uitrekenen ten opzichte van het basisjaar in plaats van ten opzichte van het vorige jaar.
• Denken dat een lagere inflatie betekent dat prijzen dalen. Ze stijgen dan alleen minder snel.
• Een loonsverhoging van 3% zien als 3% meer koopkracht, terwijl de inflatie daar nog van afgaat.
• Denken dat inflatie voor iedereen slecht is: leners hebben er voordeel van.

In het kort

• Geld is ruilmiddel, rekeneenheid en spaarmiddel; het kan chartaal of giraal zijn.
• Banken regelen betalingen, bewaren geld en lenen het uit; ze verdienen aan het verschil in rente.
• Inflatie is een algemene en aanhoudende prijsstijging, gemeten met de CPI.
• Een indexcijfer vergelijkt met een basisjaar van 100; inflatie reken je uit ten opzichte van het vorige jaar.
• Stijgen de prijzen sneller dan je inkomen, dan daalt je koopkracht.
• De ECB streeft naar 2% inflatie en gebruikt daarvoor de rente.