Samenvatting · Economie · mavo 3 Vraag en aanbod: hoe een prijs ontstaat

Waarom zijn kaartjes voor een populair concert duur, en waarom daalt de prijs van aardbeien in de zomer? Dat komt door vraag en aanbod. Na deze samenvatting kun je met een tabel de prijs op een markt bepalen, uitleggen wat er gebeurt bij een overschot of tekort, en voorspellen hoe de prijs verandert als de vraag of het aanbod verandert.

De markt

Een markt is elke plek, ook online, waar kopers en verkopers elkaar ontmoeten. Op elke markt zijn twee partijen:

• Vragers (kopers) willen een product kopen. Hun totale wens is de vraag.
• Aanbieders (verkopers) willen het product verkopen. Hun totale aanbod is het aanbod.

De vraag

De gevraagde hoeveelheid is het aantal stuks dat kopers willen kopen bij een bepaalde prijs. Hoe hoger de prijs, hoe minder er gevraagd wordt. Dit staat bekend als de wet van de vraag.

Het aanbod

De aangeboden hoeveelheid is het aantal stuks dat verkopers willen verkopen bij een bepaalde prijs. Hoe hoger de prijs, hoe meer er wordt aangeboden, want verkopen levert dan meer op.

Het evenwicht

Hieronder zie je de vraag en het aanbod van kaartjes voor een festival.

Bij € 30 is de gevraagde hoeveelheid gelijk aan de aangeboden hoeveelheid, namelijk 600 kaartjes. Dat is het marktevenwicht:

• De evenwichtsprijs is de prijs waarbij vraag en aanbod gelijk zijn: € 30.
• De evenwichtshoeveelheid is de hoeveelheid bij die prijs: 600 kaartjes.

In een grafiek staat de prijs op de verticale as en de hoeveelheid op de horizontale as. De vraaglijn daalt, de aanbodlijn stijgt. Het evenwicht ligt in het snijpunt.

Buiten het evenwicht

• Prijs te hoog (€ 40): er worden 800 kaartjes aangeboden maar slechts 400 gevraagd. Er is een aanbodoverschot van 400. Verkopers blijven met kaartjes zitten en verlagen de prijs.
• Prijs te laag (€ 20): er worden 800 kaartjes gevraagd maar slechts 400 aangeboden. Er is een vraagoverschot (tekort) van 400. Verkopers merken dat er genoeg kopers zijn en verhogen de prijs.

Zo schuift de prijs vanzelf richting de evenwichtsprijs.

Wat verandert de vraag?

Verandert de prijs van het product zelf, dan beweeg je langs de vraaglijn: de gevraagde hoeveelheid verandert. Verandert iets anders, dan verschuift de hele vraaglijn. Dat kan komen door:

• een hoger of lager inkomen van de kopers;
• een andere smaak of mode, bijvoorbeeld door reclame of een trend;
• de prijs van een substituut (een goed dat je kunt gebruiken in plaats van een ander): stijgt de prijs van boter, dan vragen mensen meer margarine;
• de prijs van een complement (een goed dat je samen met een ander gebruikt): daalt de prijs van spelcomputers, dan vragen mensen meer games;
• het aantal kopers;
• het weer: bij warm weer is er meer vraag naar ijs.

Wat verandert het aanbod?

Het hele aanbod verschuift door:

• hogere of lagere productiekosten, bijvoorbeeld duurdere grondstoffen of hogere lonen;
• nieuwe technologie waardoor produceren goedkoper wordt;
• het aantal aanbieders;
• bij landbouw: het weer en de oogst;
• een belasting op het product of juist een subsidie.

Samengevat

De overheid grijpt in

Soms vindt de overheid de evenwichtsprijs niet eerlijk of niet goed. Dan kan zij een prijs vastleggen.

• Een maximumprijs is de hoogste prijs die mag worden gevraagd. Ligt die onder de evenwichtsprijs, dan is de gevraagde hoeveelheid groter dan de aangeboden hoeveelheid: er is een tekort. Een voorbeeld is een maximale huurprijs voor een woning.
• Een minimumprijs is de laagste prijs die mag worden gevraagd. Ligt die boven de evenwichtsprijs, dan is er een overschot.

In ons voorbeeld ligt de maximumprijs bij € 20, onder de evenwichtsprijs van € 30. Dan zijn er 800 kaartjes gevraagd en maar 400 aangeboden: een tekort van 400.

Veelgemaakte fouten

• Een prijsverandering van het product zelf verschuift de vraaglijn niet: je beweegt langs de lijn.
• Een aanbodoverschot hoort bij een prijs boven het evenwicht, een vraagoverschot bij een prijs eronder. Houd ze niet door elkaar.
• Duurdere grondstoffen verschuiven de aanbodlijn, niet de vraaglijn.
• "Meer vraag" kan twee dingen zijn: de gevraagde hoeveelheid stijgt (door een lagere prijs) of de hele vraaglijn verschuift (door iets anders). Kijk altijd naar de oorzaak.

In het kort

• Op een markt ontmoeten vragers en aanbieders elkaar.
• Hoe hoger de prijs, hoe minder vraag en hoe meer aanbod.
• Het evenwicht is waar vraag en aanbod gelijk zijn; daar horen de evenwichtsprijs en de evenwichtshoeveelheid.
• Boven de evenwichtsprijs is er een aanbodoverschot, eronder een vraagoverschot.
• Inkomen, smaak, prijzen van andere goederen en het aantal kopers verschuiven de vraag; kosten, technologie en het aantal aanbieders verschuiven het aanbod.
• Een maximumprijs onder het evenwicht geeft een tekort, een minimumprijs erboven een overschot.