Samenvatting · Economie · mavo 4 Wat de overheid doet: belastingen, uitgaven en de begroting

De overheid betaalt dijken, scholen en uitkeringen, en haalt daarvoor geld op met belastingen en premies. Na deze samenvatting weet je waarom de overheid sommige dingen zelf regelt, kun je btw uitrekenen en snap je wat een begrotingstekort en de staatsschuld zijn.

Waarom is er een overheid nodig?

Sommige dingen regelt de markt niet of niet goed genoeg. Dan grijpt de overheid in.

Collectieve goederen

Een collectief goed is een goed waarvan je niemand kunt uitsluiten: als het er is, profiteert iedereen ervan, ook wie er niet voor betaalt. Voorbeelden zijn dijken, defensie, politie en straatverlichting.

• Een bedrijf kan zo'n goed niet verkopen, want mensen denken: "Ik profiteer toch wel, ook als ik niet betaal."
• Iemand die profiteert zonder te betalen, heet een free rider (meelifter).
• Daarom betaalt de overheid collectieve goederen uit belastinggeld.

Quasi-collectieve goederen

Een quasi-collectief goed zou een bedrijf wel kunnen verkopen, maar de overheid vindt het zo belangrijk dat ze het (deels) betaalt. Denk aan onderwijs, zorg en openbaar vervoer. Zonder overheid zouden sommige mensen dit niet kunnen betalen.

Herverdelen van inkomen

De overheid maakt inkomensverschillen kleiner. Mensen met een hoog inkomen betalen meer belasting, en mensen met een laag inkomen of zonder werk krijgen een uitkering of toeslag. Dat heet inkomensherverdeling.

Inkomsten van de overheid

Belastingen

De inkomstenbelasting is progressief: wie meer verdient, betaalt niet alleen meer euro's maar ook een hoger percentage over het deel boven een bepaalde grens.

Btw uitrekenen

Over de meeste producten betaal je 21% btw. Voor onder andere de meeste etenswaren geldt een laag tarief van 9%.

Andersom: weet je de prijs inclusief btw, dan deel je door 1,21 voor de prijs zonder btw.

Dus € 121 gedeeld door 1,21 is € 100.

Premies

Met sociale premies worden sociale verzekeringen betaald. De premie voor de AOW (het basispensioen van de overheid vanaf de AOW-leeftijd) wordt, net als de loonbelasting, van je loon ingehouden. De premie voor de WW (uitkering voor wie werkloos wordt) betaalt je werkgever.

Uitgaven van de overheid

De grootste uitgaven zijn sociale zekerheid (uitkeringen zoals AOW, WW en bijstand) en zorg. Daarna volgen onder andere onderwijs, defensie, infrastructuur en de rente op de staatsschuld.

• Sociale verzekeringen, zoals AOW en WW, worden vooral betaald uit premies.
• Sociale voorzieningen, zoals de bijstand voor wie geen ander inkomen heeft, worden betaald uit belastinggeld.

De begroting

Elk jaar maakt de regering een plan voor de inkomsten en uitgaven van het komende jaar: de rijksbegroting. Op Prinsjesdag, de derde dinsdag van september, wordt die gepresenteerd met de Miljoenennota.

• Zijn de uitgaven groter dan de inkomsten, dan is er een begrotingstekort.
• Zijn de inkomsten groter dan de uitgaven, dan is er een begrotingsoverschot.
• Een tekort moet de overheid lenen. Alle leningen van de overheid samen vormen de staatsschuld. Over die schuld betaalt de overheid rente.

In de Europese Unie hebben landen afgesproken dat het begrotingstekort niet groter mag zijn dan 3% en de staatsschuld niet groter dan 60% van het bbp (de waarde van alles wat een land in een jaar produceert).

Valkuilen

• Tekort en schuld zijn niet hetzelfde: het tekort gaat over één jaar, de schuld is alles wat er in de loop van de jaren bij elkaar is geleend.
• Bij btw terugrekenen deel je door 1,21; je trekt niet 21% van de prijs met btw af.
• Een collectief goed is niet "gratis": het wordt betaald uit belastingen.

In het kort

• Collectieve goederen zoals dijken betaalt de overheid, omdat niemand uitgesloten kan worden en er anders free riders zijn.
• Quasi-collectieve goederen zoals onderwijs betaalt de overheid (deels) omdat ze belangrijk zijn.
• Inkomsten: directe belastingen, indirecte belastingen (btw, accijns) en premies.
• De inkomstenbelasting is progressief: hogere inkomens betalen een hoger percentage.
• Uitgaven zijn vooral sociale zekerheid en zorg.
• Een begrotingstekort gaat over één jaar; de staatsschuld is het totaal van alle leningen.