Samenvatting · Maatschappijleer · vwo 4 Pluriforme samenleving: identiteit, cohesie en integratie

Hoe houd je een samenleving bij elkaar als mensen verschillen in afkomst, geloof, leefstijl en opvattingen? Dat is de kernvraag van dit onderwerp. Na het lezen kun je sociologische begrippen als cultuur, socialisatie, identiteit, sociale cohesie en integratie toepassen, de ontwikkeling van de Nederlandse samenleving beschrijven en spanningen en dilemma's met argumenten afwegen.

Pluriformiteit en diversiteit

Een pluriforme samenleving kent veel verschillen tussen groepen: etnisch-cultureel (herkomst, taal, gewoonten), levensbeschouwelijk (godsdienst en levensovertuiging), sociaal-economisch (inkomen, opleiding) en in leefstijl. Pluriformiteit is breder dan het aantal migranten.

Er zijn drie manieren om over het omgaan met culturele verschillen te denken:

Twee veelgebruikte beelden zijn de smeltkroes (melting pot), een samenleving waarin culturen versmelten tot iets nieuws, en de saladebowl, een samenleving waarin culturen herkenbaar naast elkaar blijven.

Voor de manier waarop een persoon of groep met een nieuwe cultuur omgaat, gebruik je vaak vier acculturatiestrategieën: integratie (eigen cultuur behouden en contact met de andere groep), assimilatie (eigen cultuur loslaten en opgaan in de andere groep), segregatie (ook wel separatie: eigen cultuur behouden zonder contact) en marginalisatie (geen binding met de eigen en niet met de andere cultuur).

Het begrip ras heeft wetenschappelijk geen biologische basis: het is een sociale constructie. Wel gebruiken mensen het in het dagelijks leven en vermeldt de wet het (artikel 1 van de Grondwet verbiedt discriminatie vanwege ras). Etniciteit is een gedeeld gevoel van gemeenschappelijke afkomst, taal, geschiedenis of cultuur.

Cultuur, socialisatie en identiteit

Cultuur is het geheel van waarden, normen, symbolen, kennis en gewoonten dat leden van een groep delen en overdragen. Waarden zijn ideeën over wat belangrijk is, normen zijn gedragsregels die daaruit voortkomen. Sociale controle zorgt voor naleving, via sancties: positief of negatief, formeel (opgelegd door instanties) of informeel (reacties van anderen).

Socialisatie is het proces waarin je de cultuur leert. Primaire socialisatie gebeurt in het gezin, secundaire socialisatie via school, vrienden (peers), media, werk en geloofsgemeenschap. Daarbij leer je rollen (verwachtingen bij een positie) en krijg je een status. Wanneer groepen met elkaar in contact komen, kan acculturatie optreden: culturen veranderen door onderling contact. Mengvormen heten hybride culturen of identiteiten. Culturele diffusie is de verspreiding van cultuurelementen van de ene groep naar de andere.

Identiteit is het beeld dat je van jezelf hebt, deels persoonlijk en deels gebaseerd op groepen waartoe je behoort (sociale identiteit). Mensen delen de wereld vaak in: wij (de ingroep) en zij (de uitgroep). Dit categoriseren helpt te ordenen, maar kan leiden tot stereotypen en vooroordelen. Je hebt meerdere identiteiten, die per situatie belangrijker kunnen zijn.

Veranderingen in de Nederlandse samenleving

• Verzuiling: tot in de jaren zestig was de samenleving verdeeld in zuilen (katholiek, protestants, socialistisch, algemeen/liberaal), elk met eigen scholen, partijen, kranten, omroepen en verenigingen. De Pacificatie van 1917 regelde de gelijke financiering van openbaar en bijzonder onderwijs en bracht algemeen kiesrecht (voor mannen) en evenredige vertegenwoordiging. De leiders van de zuilen overlegden en sloten compromissen: pacificatiepolitiek.
• Ontzuiling: vanaf de jaren zestig verdween de verzuiling grotendeels door welvaart, hoger onderwijs, media en secularisatie (afnemende rol van religie).
• Individualisering: mensen volgen minder de keuzes van hun groep en bepalen meer zelf wat ze doen.
• Globalisering en digitalisering: culturen komen sneller met elkaar in contact en online ontstaan nieuwe gemeenschappen.
• Migratie: arbeidsmigratie (onder meer gastarbeiders vanaf de jaren zestig), postkoloniale migratie, gezinsmigratie, asielmigratie en EU-migratie hebben de samenleving verder diverser gemaakt. Er is meer levensbeschouwelijke verscheidenheid, onder meer door de komst van andere religies, zoals de islam en het hindoeïsme.

Sociale cohesie en integratie

Sociale cohesie is de mate waarin mensen zich met elkaar verbonden voelen en elkaar vertrouwen. Je onderscheidt horizontale cohesie (tussen burgers) en verticale cohesie (tussen burgers en instituties zoals politiek en rechtspraak). Het begrip sociaal kapitaal gaat over netwerken en vertrouwen. Bonding is binding binnen de eigen groep, bridging is binding met andere groepen.

Cohesie kan onder druk komen door segregatie (woonwijken, scholen en netwerken die gescheiden zijn), grote ongelijkheid, discriminatie en afnemend vertrouwen in instellingen.

Integratie kun je op meerdere terreinen bekijken:

• structureel: onderwijs, werk, inkomen, huisvesting;
• sociaal: contacten tussen groepen;
• cultureel: taal, normen en waarden;
• politiek-juridisch: rechten, burgerschap en politieke deelname.

Het Nederlandse beleid legde accenten steeds anders. In de jaren tachtig was er het minderhedenbeleid (met de Minderhedennota van 1983), gericht op integratie met behoud van de eigen identiteit. Vanaf de jaren negentig lag de nadruk meer op participatie in onderwijs en werk en op inburgering: nieuwkomers leren de taal en de samenleving kennen. Inburgering wordt tegenwoordig georganiseerd door gemeenten. Scholen hebben een wettelijke opdracht om burgerschap te bevorderen.

Discriminatie en ongelijkheid

Discriminatie is ongelijke behandeling op grond van groepskenmerken. Je onderscheidt:

• Direct onderscheid (rechtstreeks) en indirect onderscheid (een ogenschijnlijk neutrale regel die een groep toch treft).
• Individuele en institutionele discriminatie: bij de laatste zit de ongelijke behandeling in regels, werkwijzen of structuren van organisaties.
• De zelfbevestigende voorspelling: lage verwachtingen van anderen kunnen leiden tot slechtere prestaties.

Bescherming bieden artikel 1 van de Grondwet, de Algemene wet gelijke behandeling en andere wetten, het strafrecht (onder meer groepsbelediging en aanzetten tot haat), het College voor de Rechten van de Mens en de antidiscriminatievoorzieningen. Onderzoek met fictieve sollicitaties heeft herhaaldelijk aangetoond dat sollicitanten met een buitenlands klinkende naam soms minder kans krijgen op een gesprek.

Dilemma's

• Gemeenschappelijke waarden tegenover vrijheid van levensovertuiging: hoeveel gedeelde normen zijn nodig om samen te leven, en hoeveel ruimte is er voor verschillen?
• Botsende grondrechten: vrijheid van godsdienst of meningsuiting tegenover gelijke behandeling en het discriminatieverbod. Ook de vrijheid van onderwijs (artikel 23) kan botsen met gelijke behandeling.
• Tolerantie: moet je intolerantie tolereren? De filosoof Popper sprak van de paradox van tolerantie: een samenleving die alles tolereert, kan zichzelf in gevaar brengen. Een grens ligt bij discriminatie en geweld.
• Aanpassing tegenover erkenning: moeten nieuwkomers zich vooral aanpassen, of moet de samenleving ook ruimte maken?

Over deze vragen verschillen mensen en partijen van mening.

Veelgemaakte fouten

• Pluriform is niet hetzelfde als multicultureel en niet alleen een gevolg van migratie.
• Multiculturalisme en integratie zijn niet hetzelfde: bij integratie wordt van nieuwkomers ook aanpassing verwacht.
• Bonding en bridging zijn verschillende soorten sociaal kapitaal.
• Een vooroordeel is een opvatting, discriminatie is gedrag.
• Etniciteit en ras zijn niet hetzelfde.

In het kort

• Een pluriforme samenleving kent etnisch-culturele, levensbeschouwelijke, sociaal-economische en leefstijlverschillen.
• Modellen van omgang met verschillen zijn assimilatie, integratie en multiculturalisme.
• Cultuur wordt overgedragen via socialisatie; identiteit bestaat uit persoonlijke en sociale componenten.
• De verzuiling verdween door ontzuiling; individualisering, globalisering en migratie veranderen de samenleving verder.
• Sociale cohesie draait om verbondenheid en vertrouwen en komt onder druk te staan door segregatie, ongelijkheid en discriminatie.
• Dilemma's gaan over gedeelde waarden, botsende grondrechten, tolerantie en aanpassing.