Samenvatting · Geschiedenis · havo 5 De Koude Oorlog: van IJzeren Gordijn tot de val van de Muur

Na 1945 stonden de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie tegenover elkaar in een strijd die ruim veertig jaar duurde, zonder dat de twee supermachten elkaar rechtstreeks aanvielen. Na het lezen snap je hoe de wereld in twee ideologische blokken uiteenviel, waarom een atoomoorlog dreigde en hoe de Koude Oorlog tussen 1989 en 1991 eindigde.

Waarom "koud"?

De Koude Oorlog (ongeveer 1947-1991) heet koud omdat de VS en de Sovjet-Unie nooit rechtstreeks met elkaar in oorlog raakten. Ze streden wel met een wapenwedloop, propaganda, spionage en oorlogen via bondgenoten (proxy-oorlogen).

Van bondgenoten naar vijanden (1945-1949)

• In de Tweede Wereldoorlog waren de VS en de Sovjet-Unie bondgenoten tegen nazi-Duitsland. Op de conferenties van Jalta en Potsdam (1945) bleek al veel wantrouwen. Duitsland en Berlijn werden verdeeld in vier bezettingszones.
• In de Oost-Europese landen die het Rode Leger had bevrijd, kwamen met steun van Moskou communistische regeringen aan de macht. Zo ontstonden satellietstaten. Churchill sprak in 1946 van een IJzeren Gordijn dwars door Europa.
• In 1947 beloofde president Truman landen te steunen die door het communisme werden bedreigd: de Trumandoctrine. Dat beleid heet containment (indammingspolitiek): verdere verspreiding van het communisme tegenhouden.
• Met het Marshallplan gaven de VS West-Europa geld voor de wederopbouw. Een welvarend Europa zou minder vatbaar zijn voor het communisme. De Sovjet-Unie liet de satellietstaten niet meedoen.
• Tijdens de Berlijnse blokkade (1948-1949) sloot de Sovjet-Unie alle landroutes naar West-Berlijn af. Het Westen bevoorraadde de stad bijna een jaar lang via een luchtbrug.
• In 1949 ontstonden twee Duitse staten: de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) in het westen en de Duitse Democratische Republiek (DDR) in het oosten. In hetzelfde jaar werd de NAVO opgericht, testte de Sovjet-Unie haar eerste atoombom en werd China communistisch.

Wapenwedloop en afschrikking

• Beide supermachten bouwden steeds meer en krachtigere kernwapens, en raketten die andere continenten konden bereiken.
• Zo ontstond een evenwicht van de angst: wie als eerste aanviel, werd zelf ook vernietigd. Dit heet MAD (mutually assured destruction). Die afschrikking voorkwam een rechtstreekse oorlog, maar maakte de wereld wel kwetsbaar.
• Ook in de ruimte werd gewedijverd: de Sovjet-Unie lanceerde in 1957 de Spoetnik, de eerste satelliet; in 1969 landden Amerikanen op de maan.

Brandhaarden in de wereld

Ontspanning en nieuwe spanning

• Na de Cubacrisis kwam er een directe verbinding tussen Washington en Moskou, de hotline.
• In de jaren zeventig volgde een periode van ontspanning (detente), met afspraken om kernwapens te beperken (SALT, 1972) en de Helsinki-akkoorden (1975) over grenzen en mensenrechten. De West-Duitse kanselier Willy Brandt zocht met zijn Ostpolitik toenadering tot de DDR en Oost-Europa.
• Na de Sovjetinval in Afghanistan liep de spanning weer op. De NAVO wilde nieuwe kruisraketten in West-Europa plaatsen, ook in Nederland. Begin jaren tachtig demonstreerden in Amsterdam en Den Haag honderdduizenden mensen daartegen. Door een ontwapeningsverdrag uit 1987 werden de raketten in Nederland uiteindelijk nooit geplaatst.

Het einde van de Koude Oorlog

• In 1985 kwam Michail Gorbatsjov aan de macht in de Sovjet-Unie. De Sovjeteconomie liep vast en de wapenwedloop was onbetaalbaar geworden.
• Gorbatsjov voerde glasnost (openheid) en perestrojka (hervorming van economie en politiek) in. Hij liet de satellietstaten hun eigen koers kiezen en greep niet meer militair in.
• In 1989 vielen de communistische regimes in Oost-Europa, meestal zonder geweld. Op 9 november 1989 ging de Berlijnse Muur open.
• Op 3 oktober 1990 werd Duitsland herenigd.
• In december 1991 viel de Sovjet-Unie uiteen in vijftien staten. Daarmee was de Koude Oorlog voorbij.

Valkuilen

• Containment betekent indammen, niet aanvallen: de VS wilden verdere verspreiding van het communisme stoppen.
• De NAVO (1949) is ouder dan het Warschaupact (1955); het Warschaupact kwam er nadat West-Duitsland lid werd van de NAVO.
• De val van de Muur (1989) is niet het einde van de Sovjet-Unie (1991).
• "Koud" betekent niet vreedzaam: in Korea, Vietnam en Afghanistan vielen miljoenen doden.

In het kort

• De Koude Oorlog was een ideologische strijd tussen het kapitalistische Westen (VS) en het communistische Oosten (Sovjet-Unie).
• Europa raakte gedeeld door het IJzeren Gordijn; Duitsland werd in 1949 gesplitst in de BRD en de DDR.
• De VS kozen voor containment, met de Trumandoctrine, het Marshallplan en de NAVO.
• Door de wapenwedloop ontstond een evenwicht van de angst; de Cubacrisis (1962) was het gevaarlijkste moment.
• De supermachten vochten via proxy-oorlogen, zoals in Korea en Vietnam.
• Door de hervormingen van Gorbatsjov vielen in 1989 de Muur en de Oost-Europese regimes; in 1991 viel de Sovjet-Unie uiteen.