Samenvatting · Geschiedenis · havo 5 Renaissance, expansie, Reformatie en Opstand

Renaissance, expansie, Reformatie en Opstand

1. De renaissance: een nieuw mens- en wereldbeeld

• De renaissance betekent letterlijk wedergeboorte. Vanaf de vijftiende eeuw ontstond in Italië een hernieuwde belangstelling voor de klassieke cultuur van Grieken en Romeinen.
• Italiaanse stedelijke elites, zoals de Medici in Florence, gaven veel geld uit aan kunst. Rijke kooplieden, bankiers en machthebbers traden op als opdrachtgevers van kunstenaars.
• In de middeleeuwen stond het leven na de dood centraal. De mens werd gezien als zondig en moest zich richten op God en het hiernamaals.
• Tijdens de renaissance veranderde het mens- en wereldbeeld:
  • De wereld bleef Gods schepping.
  • Mensen mochten genieten van de schoonheid van de natuur en het menselijk lichaam.
  • De mens mocht Gods schepping onderzoeken en perfectioneren.
  • Kunstenaars probeerden de natuur zo mooi en realistisch mogelijk weer te geven.

2. Klassieke oudheid, kunst en wetenschap

• Kunstenaars bestudeerden het klassieke erfgoed: de nalatenschap van de Grieks-Romeinse cultuur.
• In Italië waren veel ruïnes en beeldhouwwerken uit de oudheid aanwezig. Kunstenaars wilden klassieke voorbeelden evenaren en zelfs overtreffen.
• De architect Filippo Brunelleschi gebruikte klassieke vormen, zoals:
  • zuilen;
  • ronde bogen;
  • koepels.
• Brunelleschi bestudeerde ruïnes in Rome en ontwikkelde het perspectief. Daarmee konden schilders op een plat vlak de illusie van diepte maken.
• Door perspectief lijken voorwerpen kleiner naarmate zij verder weg staan. Hierdoor werden schilderijen realistischer en schijnbaar driedimensionaal.
• Leonardo da Vinci onderzocht de natuur en het menselijk lichaam. Hij sneed in lijken om de anatomie te bestuderen en maakte gedetailleerde tekeningen van skeletten en lichaamsdelen.
• Dit onderzoek laat het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling zien: mensen probeerden de werkelijkheid door waarneming en onderzoek beter te begrijpen.
• Kunstenaars werden steeds minder gezien als gewone ambachtslieden en steeds meer als bijzondere kunstenaars.
• Michelangelo maakte beelden waarin anatomie, houdingen en gezichtsuitdrukkingen levensecht werden weergegeven.

Humanisme

• Humanisten waren geleerden die klassieke teksten bestudeerden.
• Zij noemden zich humanisten naar het voorbeeld van de Romeinse schrijver Cicero. Zij vonden vrijheid en waardigheid van de mens belangrijk.
• Humanisten zochten ook naar verloren teksten, bijvoorbeeld in kloosters.
• Ten noorden van de Alpen ontstond het christelijk humanisme. Dit richtte zich vooral op verbetering van het oorspronkelijke christendom.
• De belangrijkste christelijk humanist was Erasmus van Rotterdam.
  • Hij onderzocht oude christelijke teksten.
  • Hij vertaalde het Nieuwe Testament uit oude Griekse handschriften.
  • Hij ontdekte fouten in de Bijbel die de kerk gebruikte.
  • In Lof der zotheid uit 1511 bekritiseerde hij misstanden in kerk en samenleving.

3. Europese expansie

• De Europese expansie was de uitbreiding van activiteiten van Europeanen buiten Europa vanaf omstreeks 1500.
• Een belangrijk beginpunt was de Portugese verovering van Ceuta in 1415.
• De Portugezen voeren langs de westkust van Afrika, eerst op zoek naar goud. Zij bereikten na 1450 de Goudkust, onder meer in het huidige Ghana.
• Daarna wilden zij een zeeroute naar Indië vinden. Indië was de Europese naam voor Zuid- en Oost-Azië, waar kostbare producten zoals zijde, peper en specerijen vandaan kwamen.

Belangrijke ontdekkingsreizen

• Columbus dacht in 1492 dat hij via het westen Indië had bereikt. Daarom werden Amerika en het Caribisch gebied lange tijd de West of West-Indië genoemd.
• De oorspronkelijke bewoners van Amerika werden daardoor indianen genoemd.
• Amerigo Vespucci concludeerde rond 1500 dat het gebied een nieuw continent was: de Nieuwe Wereld. Dit continent kreeg later de naam Amerika.

Expansie in Azië en Afrika

• Portugese schepen waren wendbaar en uitgerust met kanonnen. Daardoor waren zij militair sterker dan veel tegenstanders aan de kusten.
• Portugal veroverde in Azië meestal geen grote gebieden, omdat China, Japan en andere Aziatische rijken te sterk waren.
• De Portugezen bouwden daarom factorijen, kleine handelsposten langs de kust. Rond 1550 had Portugal ongeveer 50 factorijen van Oost-Afrika tot Japan.
• Vanuit deze factorijen handelden de Portugezen in producten zoals specerijen uit de Molukken.

Kolonialisme in Amerika

• Portugal koloniseerde Brazilië vanaf 1530.
• Op grote plantages werd suikerriet verbouwd met indiaanse en Afrikaanse slaven.
• Spanje veroverde grote gebieden in Midden- en Zuid-Amerika, waaronder de rijken van de Azteken in Mexico en de Inca’s in Peru.
• Spaanse veroveringen slaagden door meerdere oorzaken:
  1

  De Spanjaarden hadden zwaarden, kanonnen en paarden.

  2

  Sommige indiaanse volken hielpen de Spanjaarden, omdat zij door de Azteken en Inca’s werden onderdrukt.

  3

  Veel indianen stierven aan Europese ziekten, zoals pokken, mazelen en griep.
• Zo ontstond kolonialisme: overheersing van een kolonie om eraan te verdienen. Spanje verdiende onder andere aan zilvermijnen en plantages.

4. De protestantse Reformatie

• De Hervorming of Reformatie was de verandering waarbij christenen de katholieke Kerk wilden hervormen en zich uiteindelijk van deze kerk afsplitsten.
• Paus Leo X had veel geld nodig, onder andere voor de bouw van de Sint-Pieter in Rome. Daarom liet hij aflaten verkopen.
• Wie een aflaat kocht, kreeg vermindering van straffen voor zonden. De aflaatverkoop riep veel kritiek op.

Maarten Luther

• In 1517 bekritiseerde Maarten Luther de aflaatverkoop.
• Luther vond dat mensen alleen door oprecht geloof in God gered konden worden.
• Volgens hem moest het geloof gebaseerd zijn op de Bijbel.
• Luther weigerde zijn kritiek in te trekken tijdens de Rijksdag te Worms in 1521. Daarna werd hij vogelvrij verklaard.
• Hij vertaalde het Nieuwe Testament in het Duits, zodat meer mensen de Bijbel zelf konden lezen.
• Door de boekdrukkunst werden Luthers ideeën snel verspreid.
• Luther en zijn aanhangers werden protestanten genoemd. Hierdoor ontstond een blijvende splitsing van de christelijke kerk in West-Europa.

Andere hervormers

• Johannes Calvijn ontwikkelde het calvinisme en had veel invloed in Genève en andere Europese gebieden.
• Franse calvinisten werden hugenoten genoemd. Zij werden vervolgd; tijdens de Bartholomeusnacht van 1572 werden duizenden hugenoten vermoord.
• In Engeland brak koning Hendrik VIII in 1534 met de paus. Hij werd hoofd van de Church of England, de Anglicaanse kerk.
• Onder Elizabeth I werd de Engelse kerk protestants.

5. De Nederlandse Opstand

• De Tachtigjarige Oorlog of de Opstand duurde van 1568 tot 1648. Het conflict resulteerde uiteindelijk in de stichting van een Nederlandse staat.
• De Nederlanden bestonden uit gewesten met eigen privileges. Zij vormden geen politieke eenheid.
• Filips II, landsheer van de Nederlanden, wilde het bestuur centraliseren en verhoogde belastingen.
• De belangrijkste oorzaken van de Opstand waren:
  • verzet tegen hoge belastingen;
  • verzet tegen centralisatie;
  • verzet tegen de strenge katholieke geloofsvervolging;
  • verdediging van privileges van steden, gewesten en edelen.
• In 1566 vond de Beeldenstorm plaats: protestanten vernielden beelden en andere voorwerpen in katholieke kerken.
• Filips II stuurde daarop de hertog van Alva met een leger naar de Nederlanden.
• Alva richtte in 1567 de Raad van Beroerten op, door de bevolking de Bloedraad genoemd. Veel mensen werden zwaar gestraft of geëxecuteerd.
• In 1568 werden Egmont en Horne onthoofd. Dit vergrootte de woede tegen het Spaanse bestuur.
• In 1572 veroverden de watergeuzen Den Briel. Daarna kozen veel Hollandse en Zeeuwse steden de kant van de Opstand.
• In 1576 plunderden Spaanse soldaten Antwerpen tijdens de Spaanse Furie.
• In 1579 sloten noordelijke gewesten de Unie van Utrecht, een militair en politiek bondgenootschap.
• In 1581 zetten deze gewesten Filips II af als landsheer met de Acte van Verlatinghe.
• Willem van Oranje werd in 1584 vermoord. Zijn zoon Maurits volgde hem op en werd in 1585 stadhouder van Holland en Zeeland.
• In 1648 erkende Spanje de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden officieel.

Voorbeeld