Samenvatting · Geschiedenis · havo 5 Van jagers tot eerste steden

Van jagers tot eerste steden

1. Jager-verzamelaars en de prehistorie

• De prehistorie of tijd van jagers en boeren is de periode zonder schriftelijke bronnen. Deze eindigde omstreeks 3000 v.C. in het Midden-Oosten, toen het schrift ontstond.
• Onze kennis van deze periode komt vooral uit ongeschreven bronnen, zoals botresten, werktuigen, potscherven, voetafdrukken en grotschilderingen.
• Archeologie is de wetenschap die het verleden onderzoekt aan de hand van zulke ongeschreven bronnen. Daardoor is veel bekend over het dagelijks leven, maar minder over de gedachten van mensen.
• De moderne mens, homo sapiens, ontstond ongeveer 200.000 jaar geleden in Oost-Afrika. Vanaf 50.000 v.C. verspreidde hij zich:
  • eerst naar Azië;
  • omstreeks 42.000 v.C. naar Europa en Australië;
  • tussen 30.000 en 15.000 v.C. naar Amerika.
• Andere mensensoorten, zoals de Neanderthaler, stierven uit. Onbekend is waarom alleen de moderne mens overleefde.

2. Levenswijze van jager-verzamelaars

• Een samenleving van jager-verzamelaars bestond uit groepen die leefden van wat zij in de natuur vonden en vingen.
• Jager-verzamelaars waren nomaden: zij hadden geen vaste woonplaats en trokken rond wanneer voedsel in een gebied schaars werd.
• Groepen bestonden meestal uit enkele tientallen mensen. Door het rondtrekken hadden zij weinig bezit, omdat alles draagbaar moest zijn.
• Er was een duidelijke rolverdeling:
  • mannen jaagden, vaak gezamenlijk, op grote dieren;
  • vrouwen zorgden voor kinderen en verzamelden plantaardig voedsel, zoals noten, bessen, wortels, zaden en paddenstoelen.
• Vanaf ongeveer 400.000 jaar geleden gebruikten mensen vuur. Vanaf 50.000 v.C. maakten zij ingewikkeldere werktuigen, zoals pijlen, bogen, vishaken en touw van plantenvezels.
• Kleding, tenten en hutten maakten het mogelijk om kou te weerstaan en zich tijdens de ijstijd over delen van Europa te verspreiden.

3. Kunst en symbolen

• Vanaf ongeveer 30.000 v.C. maakten jager-verzamelaars kunst, zoals vrouwenbeeldjes en grotschilderingen van dieren.
• Deze kunst laat zien dat mensen in symbolen konden denken: een afbeelding kon een betekenis hebben die verder ging dan wat zichtbaar was.
• De Tovenaar uit een grot in Zuid-Frankrijk is een voorbeeld van een half menselijk, half dierlijk wezen. Mogelijk stelde deze afbeelding een god voor die hielp bij de jacht.
• Cultuur betekent het denken en doen van een groep mensen. De prehistorische kunst wijst erop dat de cultuur van jager-verzamelaars ingewikkelder werd.

4. Ontstaan van landbouw

• Omstreeks 9000 v.C. ontstond landbouw in het Midden-Oosten, vooral in de vruchtbare halve maan ten oosten van de Middellandse Zee.
• Mensen ontdekten dat zij zaden konden bewaren en planten. Door planten met grote of smakelijke zaden steeds opnieuw te gebruiken, werden wilde planten gedomesticeerd.
• Ook dieren werden gedomesticeerd, bijvoorbeeld geiten en schapen. Domesticeren betekent planten en dieren aanpassen aan menselijke behoeften.
• Belangrijke oorzaken van de landbouwrevolutie waren:
  • klimaatverandering na de laatste ijstijd, omstreeks 10.000 v.C.;
  • gunstige omstandigheden voor wilde granen en peulvruchten;
  • het schaarser worden van grote jachtdieren.
• Landbouw ontstond ook zelfstandig in China, Midden-Amerika en het Andesgebied.

5. Gevolgen van de landbouwrevolutie

• Door landbouw ontstond een landbouwsamenleving: mensen leefden in dorpen van landbouw en hadden een sedentaire leefwijze, dus een vaste woonplaats.
• Boeren konden voedseloverschotten produceren. Daardoor ontstonden nieuwe beroepen, zoals ambachtslieden.
• Bezit van grond, huizen, werktuigen en voedsel werd belangrijker. Hierdoor groeiden verschillen in rijkdom, aanzien en macht.
• Sociale ongelijkheid blijkt uit rijke en arme graven: rijke graven bevatten vaak meer voorwerpen.
• Landbouw had ook nadelen: zwaar werk, misoogsten, hongersnoden en ziekten doordat mensen en dieren dicht bij elkaar leefden.

6. Eerste steden en beschavingen

• Çatalhöyük in Turkije was omstreeks 6500 v.C. waarschijnlijk de oudste stad ter wereld, met ongeveer 10.000 inwoners.
• De eerste steden ontstonden onder meer in Mesopotamië, langs de Eufraat en Tigris. Door irrigatielandbouw nam de landbouwproductie toe.
• Meer voedsel leidde tot arbeidsverdeling. Er kwamen onder andere pottenbakkers, timmerlieden, priesters, ambtenaren, soldaten en handelaren.
• De rijkste en machtigste groep vormde de elite. Uit deze elite kwamen koningen voort, die hun positie vaak erfden.
• In Egypte ontstond omstreeks 3000 v.C. één staat onder leiding van de farao. Mesopotamië bleef verdeeld in stadstaten.
• De Sumeriërs gebruikten spijkerschrift op kleitabletten, vooral voor administratie en belasting. De Egyptenaren ontwikkelden hiërogliefen.
• Tempels en priesters waren belangrijk: priesters verzorgden de goden en hadden veel macht doordat zij konden lezen en schrijven.

Voorbeeld