Samenvatting · Geschiedenis · havo 5 Steden, staten en christelijk Europa

Steden, staten en christelijk Europa

1. De opkomst van steden en de geldeconomie

Vanaf de elfde eeuw (rond 1000) nam het aantal steden in Europa weer toe. In voormalige Romeinse gebieden bleven sommige steden bestaan, maar buiten het Romeinse Rijk waren veel steden verdwenen. Door de verstedelijking ontstonden in West- en Midden-Europa uiteindelijk ongeveer 4000 steden.

Oorzaken van verstedelijking

• De bevolkingsafname van de vijfde eeuw kwam ten einde.
• Nieuwe landbouwtechnieken verhoogden de opbrengst van de landbouw.
• Boeren produceerden overschotten: meer voedsel dan zij zelf nodig hadden.
• Een deel van de bevolking kon daardoor ander werk gaan doen dan landbouw.
• Overschotten konden op markten worden verkocht, waardoor handel en nijverheid groeiden.

De samenleving veranderde van een vrijwel volledig agrarische samenleving in een agrarisch-urbane samenleving: landbouw bleef belangrijk, maar steden, handel en ambachten kregen een grotere rol.

Handel, ambachten en gilden

In de vroege middeleeuwen waren handelaren vaak rondtrekkende kooplieden. Zij verkochten goederen op markten. Vanaf de twaalfde eeuw groeide de handel sterk. Producten als wijn, ijzer, natuursteen, Aziatische keramiek en zijde werden soms over grote afstanden verhandeld.

Ambachtslieden maakten producten met de hand, bijvoorbeeld smeden die messen, spijkers en wapens vervaardigden. Zij werkten meestal in een werkplaats met leerlingen en knechten.

Handelaren en ambachtslieden konden zich organiseren in een gilde. Een gilde was een beroepsvereniging van mensen met hetzelfde ambacht. Gilden:

• beschermden de belangen van hun leden;
• regelden de opleiding van nieuwe ambachtslieden;
• controleerden de kwaliteit van producten;
• stelden vaak prijzen vast;
• zorgden voor zieke, oude, werkloze of invalide leden.

Door de groei van handel en ambachten ontstond de stedelijke burgerij. Dit waren inwoners van steden die hun inkomen verdienden met handel of ambachten en niet tot de adel of geestelijkheid behoorden.

De geldeconomie

Een geldeconomie is een economie waarin munten en geld een belangrijk middel zijn voor handel, betalingen en leningen. Vanaf de twaalfde eeuw werden opnieuw veel munten geslagen. Daardoor konden handelaren gemakkelijker grote transacties uitvoeren.

In Italië ontstonden de eerste banken. Handelaren gingen samenwerken, richtten bedrijven op en konden daardoor grotere handelsreizen financieren. Bankiers hielden zich bezig met:

• geld wisselen;
• geld bewaren;
• geld uitlenen;
• geld overmaken.

Belangrijk was de wisselbrief: een schriftelijke opdracht om geld op een andere plaats uit te betalen. Handelaren hoefden daardoor niet met grote hoeveelheden munten te reizen. Dit verkleinde het risico op diefstal en maakte handel over lange afstanden makkelijker.

Vlaanderen specialiseerde zich in de productie van wol en laken. In Noord-Italië groeiden Genua en Venetië uit tot belangrijke handelssteden. De koopman Jacques Coeur handelde in de vijftiende eeuw tussen Zuid-Frankrijk en het Midden-Oosten in onder andere specerijen, zijde en wapens.

2. De stedelijke burgerij en stadsrechten

Steden probeerden zelfstandiger te worden tegenover hun heer. De eerste bewoners sloten vaak een eed waarin zij beloofden elkaar te steunen. Vervolgens onderhandelden zij met hun heer over privileges.

Privilegies bevrijdden stadsbewoners van bepaalde verplichtingen aan de heer. Zij hoefden bijvoorbeeld geen herendiensten meer te verrichten. Steden konden ook stadsrechten krijgen, zoals:

• het recht op zelfbestuur;
• het recht op eigen wetten;
• het recht om stadsmuren te bouwen.

Staveren kreeg in 1061 als eerste plaats in Nederland stadsrechten.

Burgerrecht en stedelijk bestuur

Wie een jaar en een dag in een stad woonde, kon het burgerrecht kopen. Burgers mochten door de stedelijke rechtbank worden berecht en alleen burgers mochten een ambacht uitoefenen. Het gezegde ‘stadslucht maakt vrij’ verwijst naar horigen die naar steden trokken om vrijer te worden.

Niet alle stadsbewoners waren burger. Vrouwen, arbeiders, los werkvolk, bedelaars en geestelijken hoorden niet bij de burgerij. Joden werden als vreemdelingen beschouwd, konden geen burger worden en moesten vaak in aparte wijken leven. Ook mochten zij veel beroepen niet uitoefenen.

Rijke kooplieden vormden meestal de stedelijke elite. Zij bestuurden de stad vanuit het raadhuis. Het bestuur bestond uit de raad van schepenen. Schepenen waren tegelijk bestuurders en rechters. Vanaf de dertiende eeuw kregen veel steden ook burgemeesters, die het dagelijks bestuur leidden. In Nederland adviseerde en controleerde het vroedschap het stadsbestuur.

Steden hadden taken op het gebied van belastingen, rechtspraak, gevangenissen, stadsscholen, openbare bouwwerken en de zorg voor wezen en geesteszieken. Ziekenhuizen en armenzorg werden vooral door de kerk uitgevoerd, maar het stadsbestuur hield toezicht.

De groeiende macht van steden droeg bij aan het verdwijnen van het hofstelsel en de horigheid in West-Europa. Edelen vervingen herendiensten steeds vaker door geldbetalingen. In Oost-Europa bleef de horigheid langer bestaan, omdat daar minder verstedelijking was.

3. Staatsvorming en centralisatie

Staatsvorming betekent dat een gebied steeds meer als eenheid wordt bestuurd. Centralisatie betekent dat de macht meer bij één centrale vorst en zijn bestuur komt te liggen.

In Frankrijk breidden koningen hun macht uit. Lodewijk XI, koning vanaf 1461, was een tegenstander van Karel de Stoute en kreeg na diens dood in 1477 gebieden in Bourgondië en Picardië. Hij stimuleerde handel en nijverheid, liet wegen en kanalen aanleggen en richtte een permanent leger op.

De Franse koning was rond 1500 machtig, maar nog geen absoluut vorst. Hij moest rekening houden met de hoge adel, de geestelijkheid en de Staten-Generaal. Deze bestond uit vertegenwoordigers van de drie standen:

• de geestelijkheid;
• de adel;
• de stedelijke burgerij.

In Engeland beperkte de Magna Carta van 1215 de macht van koning Jan zonder Land. Belastingen mochten niet zonder toestemming van de edelen worden geheven. Later ontstond het parlement, waarin de drie standen vertegenwoordigd waren.

In de Nederlanden probeerden de Bourgondische hertogen de verschillende gewesten onder één bestuur te brengen. Filips de Goede riep in 1464 de eerste Nederlandse Staten-Generaal bijeen om afspraken te maken over belastingen. De gewesten verschilden echter in taal, bestuur en gewoonten. Daardoor bleef centralisatie lastig.

4. Kerk en staat

In de middeleeuwen bestond er een conflict over de vraag of de wereldlijke of de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben. De strijd tussen paus Gregorius VII en keizer Hendrik IV ging vooral over de benoeming van bisschoppen. Bisschoppen waren belangrijk, omdat zij grote gebieden bestuurden en veel bezittingen hadden.

In 1075 stelde Gregorius VII in het Dictaat van de paus dat de paus de hoogste macht over de kerk had en wereldlijke heersers kon afzetten. Hendrik IV moest daarna in Canossa berouw tonen om van de ban te worden bevrijd.

Ook Franse koningen wilden invloed op de kerk. In 1309 verhuisde de paus naar Avignon, waar Franse koningen hem gemakkelijker konden beïnvloeden. Van 1378 tot 1417 waren er zelfs twee pausen: één in Rome en één in Avignon.

De kerk bepaalde sterk wat mensen als goed en kwaad zagen. Zij kon mensen uitsluiten, afwijkende geloofsovertuigingen vervolgen en gebruikte daarvoor de inquisitie.

5. Christelijke expansie en de kruistochten

In 1095 riep paus Urbanus II rooms-katholieken op tot een kruistocht: een gewapende pelgrimstocht om Jeruzalem op moslims te veroveren. Kruisvaarders droegen het kruis als teken. Wie tijdens de heilige oorlog sneuvelde, kreeg volgens de kerk een volle aflaat.

In 1099 veroverde een Frans ridderleger Jeruzalem. Daarna ontstonden vier kruisvaardersstaatjes aan de oostelijke Middellandse Zeekust. Jeruzalem ging in 1187 verloren aan Saladin. In 1291 viel Akko, het laatste kruisvaardersstaatje.

De kruistochten hadden meerdere oorzaken:

• Religieus: strijd voor het christendom en redding van de ziel.
• Politiek: de paus wilde zich presenteren als leider van de christelijke wereld.
• Militair: ridders zochten nieuwe strijdtonelen.
• Economisch: Italiaanse kooplieden zochten nieuwe handelsmogelijkheden.
• Sociaal: edelen en boeren zochten nieuwe landbouwgronden.

Ook buiten het Midden-Oosten breidde het christendom zich uit. In Spanje vond de reconquista plaats. Christelijke vorsten veroverden steeds meer islamitische gebieden. Granada viel in 1492; daarna ontstond het koninkrijk Spanje. Moslims en joden moesten christen worden of vertrekken. In Oost-Europa veroverden Duitse ridders gebieden aan de Oostzee op niet-christelijke Slaven en Balten.

Voorbeeld