Samenvatting · Geschiedenis · havo 5 Europa en islam in vroege middeleeuwen

Europa en islam in de vroege middeleeuwen

Overzicht van de kenmerkende aspecten

In de tijd van monniken en ridders (500-1000) veranderde Europa sterk. Vier ontwikkelingen zijn belangrijk:

• de verspreiding van het christendom in geheel Europa;
• het ontstaan en verspreiden van de islam;
• de vervanging van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur met hofstelsel en horigheid;
• het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur.

Het ontstaan en de verspreiding van de islam

• De islam ontstond in Arabië. Volgens de islamitische overlevering ontving Mohammed vanaf ongeveer 610 openbaringen van Allah.
• Mohammed verkondigde dat er één God was en dat hij Gods profeet was. De boodschappen werden opgeschreven in de Koran, het heilige boek van de islam.
• De islam had joodse en christelijke wortels, maar kreeg een eigen karakter.
• Mohammed kreeg tegenstand in Mekka, een belangrijke handelsstad. Daarom verhuisde hij in 622 met zijn volgelingen naar Medina.
• Deze verhuizing heet de hidjra. Het jaar 622 is het begin van de islamitische jaartelling.
• Na de dood van Mohammed in 632 kozen Arabische leiders een kalief: de opvolger van Mohammed als politiek en geestelijk leider. Het islamitische rijk heet een kalifaat.

Arabische veroveringen

• De eerste kaliefen veroverden snel Irak, Iran, Syrië, Palestina en Egypte.
• De Byzantijnse en Perzische rijken waren verzwakt door oorlogen. Daardoor konden de Arabieren veel gebieden veroveren.
• Vanaf 661 regeerden de Omajjaden vanuit Damascus. Het rijk breidde zich uit naar Noord-Afrika, Spanje en Centraal-Azië.
• In 711 staken Arabische legers vanuit Marokko over naar Europa. Zij veroverden het Iberisch Schiereiland en noemden dit gebied Al-Andalus.
• In 732 werden de Arabieren bij Poitiers verslagen door de Franken onder leiding van Karel Martel. Daardoor werd West-Europa niet verder veroverd, maar de islam bleef in Spanje bestaan.

De islam verspreidde zich niet alleen door veroveringen. Ook handelaren en missionarissen brachten het geloof naar Afrika en Azië, bijvoorbeeld naar Indonesië, India en Centraal-Azië.

Bestuur, geloof en cultuur

• In veroverde gebieden mochten christenen en joden vaak hun eigen godsdienst houden, maar zij moesten belasting betalen.
• Sommige mensen bekeerden zich vrijwillig tot de islam; anderen behielden hun geloof.
• Arabisch werd de taal van bestuur en godsdienst.
• In 750 namen de Abbasiden de macht over en maakten Bagdad tot hoofdstad.
• Bagdad werd omstreeks 800 een centrum van wetenschap. Geleerden vertaalden Griekse en Perzische kennis over wiskunde, sterrenkunde, geneeskunde en filosofie in het Arabisch.
• Vanaf de 10e eeuw viel de Arabische wereld uiteen in kleinere staten, maar handel en cultuur bleven de gebieden verbinden.

Na Mohammed ontstond ook een conflict over de opvolging:

West-Europa: landbouwsamenleving, hofstelsel en horigheid

Na het uiteenvallen van het West-Romeinse Rijk nam handel en nijverheid af. Steden raakten in verval en de bevolking daalde sterk. De overheid kon handelsroutes en grenzen minder goed beschermen tegen invallers en Germaanse plundertochten.

Hierdoor veranderde West-Europa van een agrarisch-urbane samenleving in een grotendeels zelfvoorzienende agrarische samenleving:

• handel en geld werden schaarser;
• ruilhandel en productie in natura werden belangrijker;
• boeren produceerden vooral voor hun eigen behoeften;
• steden en markten verloren hun economische betekenis.

Horigheid

Boeren hadden bescherming nodig tegen geweld en onzekerheid. Daarom onderwierpen sommige boeren zich aan een machtige landeigenaar.

• Een horige was een halfvrije boer die afhankelijk was van een heer.
• De horige stond zijn land af aan de heer, maar mocht het blijven gebruiken.
• In ruil voor bescherming moest hij een deel van de opbrengst afstaan.
• Horigen verrichtten herendiensten: onbetaald werk op het land van de heer of als dienaar en ambachtsman.
• Zij moesten bijvoorbeeld ook de molen van de heer gebruiken tegen betaling.
• Horigen waren niet volledig rechteloos, maar mochten hun hoeve en het domein niet zonder toestemming verlaten.

Het hofstelsel

Het hofstelsel was het economische systeem met horigen op domeinen. Een domein was het landgoed van een edelman of abdij.

Een domein bestond uit:

• het land dat de heer zelf gebruikte, met akkers, weiden, het herenhuis of de hof, een kapel en vaak een molen;
• hoeven van horigen, met grond waarop zij voedsel voor hun gezin verbouwden.

Het hofstelsel maakte een zelfvoorzienende economie mogelijk: boeren produceerden grotendeels op het domein zelf wat nodig was.

Het feodale stelsel

Frankische koningen, zoals Clovis, bouwden in West-Europa koninkrijken op. Clovis werd koning in 481 en zijn rijk werd Frankië genoemd. Later breidde Karel de Grote het Frankische rijk sterk uit. In 800 liet hij zich in Rome door de paus tot keizer kronen.

Koningen konden hun grote rijk niet overal zelf besturen. Daarom ontstond het leenstelsel of feodalisme:

• een leenheer gaf een gebied of ambt in leen aan een leenman of vazal;
• de leenman beloofde trouw en militaire hulp;
• de leenman kon inkomsten uit het gebied gebruiken voor ridders en wapens;
• leenmannen konden zelf weer land in leen geven aan lagere vazallen.

Hierdoor ontstond een hiërarchie van koning, leenmannen en lagere vazallen. Grote leenmannen werden steeds zelfstandiger en beschouwden hun gebied soms als erfelijk bezit. De koning verloor daardoor een deel van zijn macht.

Christendom in Europa

In het westen werd de kerk geleid door de paus in Rome; in het oosten speelde de patriarch van Constantinopel een belangrijke rol. Door verschillen in taal, bestuur en kerkelijke leiding groeiden beide kerken uit elkaar.

• In West-Europa bleef Latijn belangrijk en stond de paus aan het hoofd van de kerk.
• In het Byzantijnse Rijk was Grieks belangrijk en had de keizer veel invloed op de kerk.
• In 1054 volgde een definitieve breuk:
  • de rooms-katholieke kerk in het westen;
  • de orthodoxe kerk in het oosten.

Missionarissen verspreidden het christendom. Willibrord probeerde vanaf 690 de Friezen te kerstenen. Bonifatius werkte later in Friesland en Duitsland en werd in 754 door Friezen vermoord. In Oost-Europa bekeerden Cyrillus en Methodius veel Slaven. Zij gebruikten het Cyrillische alfabet en vertaalden de Bijbel in Slavische talen.

Voorbeeld