Samenvatting · Geschiedenis · havo 5 Grieken, Romeinen en monotheïsme

Grieken, Romeinen en monotheïsme

Overzicht van de kenmerkende aspecten

In de tijd van Grieken en Romeinen (oudheid, 3000 v.C.–500 n.C.) zijn vijf ontwikkelingen belangrijk:

• de ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat;
• de klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur;
• de groei van het Romeinse imperium, waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde;
• de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa;
• de ontwikkeling van het jodendom en christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten.

De Griekse stadstaten

Ontstaan en verspreiding van de Griekse cultuur

• Omstreeks 1000 v.C. ontstond de klassieke Griekse cultuur in het gebied rond de Egeïsche Zee.
• De Grieken leefden niet in één rijk, maar in zelfstandige stadstaten met een eigen bestuur. Athene en Sparta zijn bekende voorbeelden.
• De Grieken namen het alfabet over van de Feniciërs. Rond 800 v.C. waren zij alfabetisch geletterd.
• In de 8e eeuw v.C. leidde overbevolking, versterkt door misoogsten, tot kolonisatie: Grieken stichtten koloniën rond de Middellandse Zee en de Zwarte Zee.
• Kolonisatie vergrootte handel en welvaart. Athene groeide door onder andere de import van graan uit het Zwarte Zeegebied uit tot een stad met ongeveer een kwart miljoen inwoners.
• De Macedonische koning Alexander de Grote veroverde in de vierde eeuw v.C. grote delen van het Perzische Rijk. Daardoor verspreidde de Griekse cultuur zich tot in het Midden-Oosten en Afghanistan. Na zijn dood viel zijn rijk uiteen, maar de Griekse cultuur bleef bestaan. De mengeling van Griekse en oosterse cultuur heet de hellenistische periode.

Klassieke cultuur en vormentaal

De Grieken bouwden tempels voor hun goden, zoals het Parthenon op de Akropolis in Athene. In de Griekse bouwkunst speelden zuilen een belangrijke rol. De Griekse goden hadden menselijke eigenschappen. Daarom werden goden en helden ook menselijk afgebeeld: met een levendige houding en gezichtsuitdrukking.

De klassieke vormentaal is de stijl van de Grieks-Romeinse cultuur. Deze cultuur werd later vaak nagebootst, onder andere door de Romeinen. De Grieken voelden zich verheven boven andere volken, die zij barbaren noemden. Toch voerden Griekse stadstaten ook geregeld oorlog tegen elkaar.

Burgerschap en politiek in Athene

Verschillende bestuursvormen

De Griekse stadstaten kenden meerdere vormen van bestuur:

Aanvankelijk werden stadstaten vaak geregeerd door koningen. Later kregen rijke families, de edelen of adel, veel macht. Door groei van handel en ambachten wilden ook andere groepen invloed op het bestuur.

De Atheense democratie

Athene ontwikkelde een directe democratie. Dit betekende dat burgers zelf en rechtstreeks over politieke besluiten stemden in de volksvergadering.

• Burgers beslisten bijvoorbeeld over oorlog en vrede, belastingen en wetten.
• Alleen vrije, volwassen mannen die in Athene geboren waren, hadden politieke rechten.
• Vrouwen, slaven en immigranten waren geen burgers en mochten dus niet stemmen.
• Bestuurders konden door loting worden aangewezen.

De Atheense democratie verschilt van een moderne parlementaire democratie. In een representatieve democratie kiezen burgers vertegenwoordigers die namens hen besluiten nemen. In Athene konden burgers zelf deelnemen aan de volksvergadering; in moderne staten met miljoenen burgers is dat veel moeilijker uitvoerbaar.

Plato en Aristoteles

Niet alle Grieken waren positief over democratie.

• Plato vond democratie gevaarlijk, omdat burgers volgens hem vooral hun eigen belangen zouden volgen. Hij vond dat verstandige en wijze mensen de staat moesten besturen.
• Aristoteles was minder negatief. Volgens hem konden monarchie, aristocratie en democratie goed functioneren, zolang bestuurders het algemeen belang dienden. Goede opvoeding en scholing konden politieke leiders helpen verstandig te regeren.

Wetenschappelijk denken

De Grieken probeerden natuurverschijnselen steeds vaker rationeel te verklaren: met het verstand en met logische oorzaken. Dit was een belangrijke stap in de ontwikkeling van wetenschap, namelijk systematisch onderzoek en de kennis die daardoor ontstaat.

• De filosoof en wetenschapper Thales leefde in de zesde eeuw v.C. Hij dacht dat water de oerstof was waaruit alles ontstaan was. Zijn verklaring was achterhaald, maar hij zocht wel een natuurlijke oorzaak in plaats van een verklaring door goden.
• Pythagoras hield zich bezig met wiskunde. Hij ontdekte dat in een rechthoekige driehoek het kwadraat van de schuine zijde gelijk is aan de som van de kwadraten van de andere twee zijden.
• Hippocrates onderzocht ziekten en behandelde zieken. Hij probeerde oorzaken van ziekten te vinden en geldt als grondlegger van de westerse geneeskunde.

De Grieken waren niet altijd de eersten met nieuwe kennis. Hun belang lag vooral in het systematisch en logisch verklaren van verschijnselen.

Het Romeinse imperium en romanisering

Groei van het Romeinse Rijk

Rome werd volgens de stof gesticht in 753 v.C. Het ontwikkelde zich achtereenvolgens van monarchie tot republiek en daarna tot keizerrijk. Rond 117 n.C., onder keizer Trajanus, was het Romeinse Rijk op zijn grootst. Het strekte zich uit van Schotland en Noord-Afrika tot aan de Rijn en de Eufraat.

Na de instelling van het keizerrijk volgde bijna tweehonderd jaar van rust: de Pax Romana. Handel, stedenbouw, wegenaanleg en nijverheid groeiden in deze periode.

Grieks-Romeinse cultuur

De Romeinen namen veel van de Grieken over. De Grieks-Romeinse cultuur was daarom een gemengde cultuur van Grieken en Romeinen.

• Griekse goden kregen Romeinse namen.
• Griekse invloeden waren zichtbaar in bouwkunst, beeldhouwkunst en literatuur.
• Romeinen gebruikten bogen, gewelven en beton voor tempels, theaters, amfitheaters, thermen, bruggen en aquaducten.
• In het westen van het rijk was Latijn de belangrijkste taal; in het oosten werd vooral Grieks gesproken.

Romanisering

Romanisering is de verspreiding van de Grieks-Romeinse cultuur. Het Romeinse leger speelde hierbij een grote rol.

Romanisering was geen volledige vervanging van lokale culturen. Veel provincies behielden hun eigen taal, godsdienst en gewoonten. Het Romeinse Rijk was dus een multiculturele samenleving.

Jodendom en christendom

Jodendom: de eerste monotheïstische godsdienst

Het jodendom is de godsdienst van de Joden. Het is de eerste monotheïstische godsdienst: Joden geloofden in één God, Jahweh.

• Volgens de Hebreeuwse Bijbel kwam Abraham uit Ur in Mesopotamië.
• God beloofde Abraham dat zijn nakomelingen Kanaän zouden krijgen.
• Mozes leidde de Joden uit Egypte naar Kanaän.
• Het religieuze centrum was de tempel in Jeruzalem; Joden kwamen ook samen in een synagoge.

De Joden werden onder andere verdreven door de Assyriërs en Babyloniërs. Koning Nebukadnezar verwoestte Jeruzalem en voerde Joden weg naar Babylon. Nadat de Perzen Babylon hadden veroverd, mochten Joden terugkeren en de tempel herbouwen.

Ontstaan en verspreiding van het christendom

Het christendom ontstond uit het jodendom. Jezus van Nazareth was een Joodse prediker en werd omstreeks 30 n.C. door de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus ter dood gebracht. Zijn volgelingen geloofden dat hij was opgestaan uit de dood en de Messias was.

Paulus van Tarsus verspreidde het christendom buiten Palestina. Hij maakte het geloof toegankelijk voor niet-Joden en reisde vanaf 52 n.C. door Syrië, Anatolië en Griekenland om mensen te bekeren.

Christendom als staatsgodsdienst

Christenen weigerden de keizer en Romeinse goden te vereren. Daarom werden zij soms vervolgd.

• In 313 gaf keizer Constantijn christenen godsdienstvrijheid.
• In 380 maakte keizer Theodosius I het christendom tot staatsgodsdienst.
• Daarna moesten inwoners van het Romeinse Rijk christen worden en werden heidense godsdiensten verboden.

Het christendom kreeg hierdoor steun van de overheid. Kerken werden gebouwd en geestelijken kregen steun. Tegelijk ontstonden verschillende christelijke kerken: in het westen de rooms-katholieke kerk onder leiding van de paus in Rome en in het oosten de Grieks-orthodoxe kerk onder leiding van de patriarch van Constantinopel.

Voorbeeld