Samenvatting · Geschiedenis · havo 2 Renaissance, humanisme en Reformatie

Renaissance, humanisme en Reformatie

Middeleeuws denken

In de middeleeuwen stond de gemeenschap centraal. Mensen hoorden bij een stand of groep en moesten zich gedragen volgens de regels van die groep. Je stand lag meestal al vanaf je geboorte vast: boer, geestelijke, edelman en later ook burger.

• De kerk had grote invloed op het dagelijks leven.
• Het geloof gaf normen en waarden en verklaarde de zin van het leven.
• Mensen moesten Gods regels volgen om zich voor te bereiden op het hiernamaals.
• De Bijbel was de belangrijkste bron van kennis.
• Veel geleerden waren geestelijken en scholen waren vaak van de kerk.

De Italiaanse renaissance

De renaissance was een periode waarin kunst en cultuur opnieuw bloeiden en waarin mensen inspiratie haalden uit de klassieke Oudheid: de tijd van de Grieken en Romeinen.

De renaissance begon in de vijftiende eeuw in Italië. Italië was toen geen één land, maar bestond uit koninkrijken, landsstaten en zelfstandige stadstaten. Door handel werden steden rijker. De paus en de keizer hadden daar minder invloed.

Florence als centrum

Florence werd een belangrijk centrum van handel, kunst en cultuur.

• De w-olnijverheid en internationale handel maakten Florence welvarend.
• De gouden florijn was een belangrijk betaalmiddel.
• Handelen met muntgeld was gevaarlijk en lastig, omdat iedere stad eigen munten had.
• Daarom ontstonden banken, wisselbrieven en wisselkantoren. Een wisselbrief was een schriftelijke betalingsopdracht via een bank of wisselkantoor.
• De familie De Medici werd rijk door internationaal bankieren en gaf veel opdrachten aan kunstenaars.

Rijke handelaren en machtige heersers werden naast de kerk belangrijke opdrachtgevers voor kunst. Hierdoor kwam kunst ook in woonhuizen en paleizen terecht.

Veranderend mens- en wereldbeeld

De renaissance was individualistisch: de persoon en zijn eigen prestaties kwamen meer op de voorgrond. Kunstenaars waren trots op hun werk en zetten soms hun eigen naam erop. Toch gold deze verandering vooral voor de mannelijke elite, het rijkste en machtigste deel van de bevolking.

Kunst en literatuur

• Middeleeuwse figuren waren vooral symbolen.
• Renaissancekunstenaars wilden echte mensen en gevoelens tonen.
• Michelangelo en Leonardo da Vinci waren veelzijdige kunstenaars.
• In de architectuur zorgden nieuwe bouwtechnieken voor grote bouwwerken, zoals de koepel van de Kathedraal van Florence.
• Michelangelo beschilderde het gewelf van de Sixtijnse Kapel, dat in 1512 voltooid werd.

In de schilderkunst ontstond perspectief, de dieptewerking in een afbeelding. Daardoor leken mensen, gebouwen en natuur realistischer. Ook emoties, zoals verdriet en boosheid, werden zo echt mogelijk afgebeeld.

Ook de literatuur veranderde. Schrijvers gebruikten niet meer alleen de Bijbel en christelijke geschriften. Zij schreven over meer onderwerpen en over de beleving van de mens. Klassieke werken werden opnieuw gelezen, nagebootst en soms geprobeerd te overtreffen. Dante schreef La divina commedia over een reis van hel tot hemel. In Nederland waren Erasmus en Joost van den Vondel bekende schrijvers.

Humanisme en Erasmus

Het humanisme was een intellectuele en wetenschappelijke stroming waarin de mens centraal staat. Humanisten vonden persoonlijke groei, onderwijs en opvoeding belangrijk. Zij haalden inspiratie uit klassieke schrijvers, zoals Cicero.

De ideale mens was volgens humanisten de homo universalis: iemand die zijn talenten op zo veel mogelijk gebieden optimaal ontwikkelt, voor zichzelf én voor de samenleving. Leonardo da Vinci geldt als voorbeeld van zo’n veelzijdig mens.

De Nederlandse humanist en priester Erasmus schreef Lof der zotheid, dat in 1511 in druk verscheen. Daarin gaf hij met humor scherpe kritiek op de kerk en op gedrag in de samenleving.

Ontevredenheid over de kerk en de Reformatie

In de zestiende eeuw hoorde bijna iedereen in West-Europa bij de katholieke kerk, met de paus in Rome als leider. De kerk was rijk en machtig geworden. Dit leidde tot kritiek.

De Duitse monnik en leraar Maarten Luther (1483-1546) had kritiek op:

• Aflaten: geld betalen om zonden af te kopen.
• Bisschoppen en andere geestelijken die rijk leefden in plaats van volgens het sobere voorbeeld van Jezus Christus.
• De vervolging van ketters.
• Pauselijke wetten en regels die niet in de Bijbel stonden.

In 1517 schreef Luther zijn kritiek in de 95 stellingen. Door de boekdrukkunst verspreidden deze zich snel. Zijn aanhangers werden protestanten genoemd.

Paus Leo X stuurde Luther een bul, een officieel pauselijk document, maar Luther weigerde zijn kritiek terug te nemen. De paus zette Luther en zijn volgelingen uit de kerk. Daardoor ontstonden een protestants en een rooms-katholiek christendom.

Luther en Karel V

Keizer Karel V wilde Luther verbannen uit het Heilige Roomse Rijk. Tijdens de rijksdag van Worms in 1521 weigerde Luther opnieuw zijn standpunten terug te nemen. Daarna verklaarde Karel V hem met het Edict van Worms vogelvrij: Luther verloor zijn rechtsbescherming.

Keurvorst Frederik III beschermde Luther in kasteel Wartburg. Daar vertaalde Luther de Bijbel naar het Duits; de vertaling was in 1534 klaar. Hierdoor konden meer mensen de Bijbel zelf lezen.

In 1555 bepaalde de Vrede van Augsburg dat Duitse vorsten zelf het geloof in hun gebied mochten bepalen. Dit was een grote religieuze en politieke nederlaag voor de katholieken.

Voorbeeld