Samenvatting · Geschiedenis · havo 1 Tijdvak 2: de Grieken en de Romeinen

Veel van wat wij vanzelfsprekend vinden, komt uit de oudheid: democratie, wetenschap, ons alfabet en onze wetten. Na het lezen kun je de eerste stedelijke samenlevingen, de Griekse stadstaten en de Romeinse expansie uitleggen en weet je hoe het christendom zich in het Romeinse Rijk verspreidde.

Tijdvak 2 in één oogopslag

Tijdvak 2, de tijd van Grieken en Romeinen, loopt van 3000 v.Chr. tot 500 n.Chr. De vijf kenmerkende aspecten gaan over:

De eerste steden en het schrift horen nog bij tijdvak 1 (de tijd van jagers en boeren), maar je hebt ze nodig om te begrijpen waar tijdvak 2 begint.

De eerste steden en het schrift

Na de landbouwrevolutie ontstonden langs grote rivieren, zoals de Eufraat, de Tigris en de Nijl, de eerste steden. Dat gebeurde vooral in Mesopotamië en Egypte.

• Boeren konden door irrigatie (het aanleggen van kanalen) meer voedsel verbouwen dan ze zelf nodig hadden. Dat voedseloverschot maakte specialisatie mogelijk: ambachtslieden, priesters, ambtenaren en soldaten.
• Een koning of farao, vaak samen met priesters, bestuurde de stad of het rijk. Er werden belastingen geheven en graanvoorraden bijgehouden.
• Daarvoor was schrift nodig. In Mesopotamië ontstond het spijkerschrift, in Egypte de hiërogliefen.

De Grieken: stadstaten en democratie

Griekenland is bergachtig en bestond uit veel kleine gebieden. Elke stad met het land eromheen was een eigen staat: een polis (stadstaat). Bekende poleis waren Athene en Sparta. De Grieken spraken dezelfde taal, vereerden dezelfde goden en hielden samen de Olympische Spelen, maar ze waren geen eenheid en voerden ook vaak oorlog met elkaar.

Democratie betekent letterlijk heerschappij van het volk. In Athene was het een directe democratie: burgers besloten zelf in de volksvergadering en kozen niet eerst vertegenwoordigers. Veel functies werden bij loting vergeven. Maar niet iedereen was burger. Vrouwen, slaven en vreemdelingen hadden geen politieke rechten. Alleen volwassen mannen van Atheense afkomst mochten meebeslissen.

Het verloop van de Griekse geschiedenis

• 490 v.Chr.: de Atheners verslaan de Perzen bij Marathon. In 480 v.Chr. volgen de slagen bij Thermopylae (de Spartanen onder koning Leonidas verliezen) en Salamis (een Griekse zeeoverwinning). De Grieken weerstaan de Perzische aanval.
• In de vijfde eeuw v.Chr. is Athene het machtigste en rijkste Griekse centrum. De staatsman Pericles was toen zeer invloedrijk.
• 431-404 v.Chr.: de Peloponnesische Oorlog tussen Athene en Sparta. Sparta wint, maar de Griekse stadstaten raken verzwakt.
• Alexander de Grote (356-323 v.Chr.), koning van Macedonië, veroverde het Perzische Rijk en trok door tot aan India. Na zijn dood viel zijn rijk uiteen. Griekse taal en cultuur waren toen over een groot gebied verspreid: het hellenisme.

Grieks denken en klassieke vormentaal

• De Grieken zochten verklaringen voor de natuur en de samenleving met hun verstand (rede), niet alleen met verhalen over goden. Socrates, Plato en Aristoteles zijn beroemde filosofen. Hippocrates geldt als een grondlegger van de geneeskunde en Herodotos wordt de vader van de geschiedschrijving genoemd.
• De klassieke vormentaal is de bouw- en beeldhouwstijl van de Grieken en Romeinen: zuilen, driehoekige frontons, evenwichtige verhoudingen. Het bekendste voorbeeld is het Parthenon op de Akropolis in Athene. Latere tijden, zoals de Renaissance, namen deze stijl over.

De Romeinen: van stad tot wereldrijk

• Rome werd volgens de legende gesticht in 753 v.Chr. en was vanaf 509 v.Chr. een republiek. Twee consuls leidden het bestuur samen met de Senaat. Een groep rijke families (patriciërs) had de macht; de plebejers vochten voor meer rechten.
• Door de Punische Oorlogen (264-146 v.Chr.) versloeg Rome zijn rivaal Carthago, ondanks de tocht van Hannibal over de Alpen. Rome beheerste daarna de Middellandse Zee.
• Julius Caesar veroverde in 58-50 v.Chr. Gallië en werd in 44 v.Chr. vermoord. Augustus werd in 27 v.Chr. de eerste keizer: de republiek was een keizerrijk geworden.
• Veroverde volken namen geleidelijk Latijn, Romeinse bouwkunst, steden en recht over. Dat heet romanisering. Het Romeinse burgerrecht kregen veel inwoners pas later: in 212 n.Chr. alle vrije inwoners van het rijk.
• Rond 117 n.Chr. was het rijk het grootst. In de derde eeuw volgden onrust, burgeroorlogen en aanvallen van buiten. Diocletianus (284-305) herstelde de orde, onder meer door het bestuur te verdelen. Keizer Constantijn stichtte Constantinopel (330).

De Romeinen en de Germanen

• De Rijn vormde in Nederland de noordgrens van het rijk, de limes. Ten zuiden van de Rijn lag Romeins gebied; ten noorden ervan woonden Germaanse stammen.
• In het jaar 9 n.Chr. vernietigde de Germaanse leider Arminius drie Romeinse legioenen in het Teutoburgerwoud. Daarna gaven de Romeinen het plan op om Germanië tot aan de Elbe te veroveren.
• Romeinen en Germanen handelden met elkaar. Germanen dienden in het Romeinse leger, zoals de Batavieren in de Betuwe. In 69-70 n.Chr. kwamen die onder leiding van Julius Civilis in opstand tegen Rome, maar de opstand mislukte.

Jodendom en christendom

• Het jodendom is een van de eerste godsdiensten met slechts één God (monotheïsme).
• Jezus uit Nazareth werd rond het jaar 30 door de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus gekruisigd. Zijn volgelingen, de christenen, geloofden dat hij de Zoon van God was. Apostelen als Paulus verspreidden het geloof door het rijk.
• Christenen werden verdacht, onder meer omdat ze de keizer niet wilden vereren, en soms vervolgd, bijvoorbeeld onder keizer Nero (64 n.Chr.).
• In 313 kregen christenen godsdienstvrijheid, onder Constantijn. In 380 werd het christendom onder keizer Theodosius de staatsgodsdienst.

Het einde van het West-Romeinse Rijk

In 395 werd het rijk definitief verdeeld in een westelijk en een oostelijk deel. In het westen viel het gezag uiteen onder druk van de volksverhuizingen, onder meer van Goten, Vandalen en Hunnen. In 476 zette Odoaker de laatste West-Romeinse keizer af. Het Oost-Romeinse of Byzantijnse Rijk bleef bestaan tot 1453.

Let op

• Athene was een democratie, maar niet voor iedereen. Een minderheid van de inwoners mocht meebeslissen.
• Een republiek is niet hetzelfde als een democratie. In de Romeinse republiek besliste vooral een kleine elite.
• Het West-Romeinse Rijk viel in 476, het Oost-Romeinse Rijk pas in 1453.
• Het hellenisme ontstond door Alexander de Grote; de romanisering door Rome. Het zijn verschillende processen.

In het kort

• De eerste steden en het schrift ontstonden in Mesopotamië en Egypte.
• De Grieken leefden in stadstaten; Athene ontwikkelde de directe democratie, voor een kleine groep burgers.
• Grieks denken en de klassieke vormentaal werken tot vandaag door.
• Rome groeide van republiek tot keizerrijk; de Rijn was de limes in Nederland.
• Het christendom ontwikkelde zich uit het jodendom en werd in 380 staatsgodsdienst.
• In 476 viel het West-Romeinse Rijk; het Oost-Romeinse Rijk bleef tot 1453 bestaan.