Samenvatting · Geschiedenis · havo 2 Tijdvak 4: steden en staten (1000-1500)

Rond het jaar 1000 woonden de meeste mensen in West-Europa nog op het platteland. Vijfhonderd jaar later waren er bloeiende handelssteden en sterke koningen en hertogen. Na het lezen kun je uitleggen waarom de steden groeiden, welke rol de Kerk speelde en hoe in Europa en in de Nederlanden staten ontstonden.

Tijdvak 4 in één oogopslag

Tijdvak 4, de tijd van steden en staten, loopt van 1000 tot 1500. De vijf kenmerkende aspecten gaan over:

Van platteland naar stad

Vanaf ongeveer 1000 groeide de bevolking. Dat kwam doordat er meer voedsel werd verbouwd:

• Boeren gebruikten het drieslagstelsel: een deel van het land werd met wintergraan ingezaaid, een deel met zomergraan en een deel bleef een jaar braak om uit te rusten. Zo raakte de grond minder snel uitgeput.
• Er kwamen zwaardere ploegen, watermolens en windmolens.
• In Holland en Utrecht werden grote stukken veen ontgonnen. Daardoor daalde de bodem en moesten er dijken worden aangelegd. Hierdoor ontstonden de eerste waterschappen.

Met meer voedsel konden meer mensen een ander beroep kiezen: ambachtsman of koopman. Zij vestigden zich bij kruispunten van wegen en rivieren, bij kastelen en kloosters. Zo ontstonden steden.

• Een stad kreeg van de heer (graaf of bisschop) stadsrechten: eigen bestuur, eigen rechtspraak, het recht op een markt en toestemming om een muur te bouwen. Dordrecht kreeg in 1220 stadsrechten en was daarmee een van de eerste steden van Holland.
• Een bekend gezegde luidde: stadslucht maakt vrij. Een horige die een jaar en een dag in de stad woonde zonder dat zijn heer hem terugeiste, werd daar vrij.
• Ambachtslieden richtten gilden op: verenigingen die regels maakten voor kwaliteit, prijzen en opleiding (leerling, gezel, meester).
• Het stadsbestuur lag meestal bij een kleine groep rijke kooplieden. Zij kozen schepenen en burgemeesters. De burgerij (poorters, de inwoners met burgerrecht van de stad) vormde een nieuwe groep naast adel, geestelijkheid en boeren.

Handel in Europa en de Nederlanden

• In Noord-Europa werkten kooplieden van veel steden samen in de Hanze, onder leiding van Lübeck. Nederlandse Hanzesteden waren onder meer Deventer, Kampen, Zwolle en Zutphen. Ze handelden in graan, hout, bier, haring en laken.
• In Vlaanderen (Brugge, Gent, Ieper) werd van Engelse wol laken gemaakt. Brugge was lange tijd een van de belangrijkste handelssteden van Noord-Europa.
• In Zuid-Europa bloeiden Venetië, Genua en Florence, met handel op het Oosten en met bankiers.
• Handel vroeg om geld, bankiers en afspraken over maten en gewichten. De geldeconomie nam toe.

De Zwarte Dood

In 1347 kwam de pest vanuit Azië, via handelsroutes en Italiaanse havens, in Europa terecht. In Nederland was de ziekte in 1350 aanwezig. Naar schatting stierf ongeveer een derde van de Europese bevolking. De gevolgen waren groot:

• Arbeiders waren schaarser, dus de lonen stegen. De positie van de boeren werd sterker.
• Joden werden ten onrechte beschuldigd van het vergiftigen van waterputten en op veel plekken vervolgd.
• Veel mensen zagen de ziekte als straf van God en werden angstiger of vromer.

Pausen en keizers

De Kerk was in de middeleeuwen machtig en rijk. De vraag was wie bisschoppen mocht benoemen, de paus of de keizer van het Heilige Roomse Rijk. Dat heet de investituurstrijd.

• In 1075 verbood paus Gregorius VII leken (niet-geestelijken) om bisschoppen te benoemen. Keizer Hendrik IV weigerde en werd door de paus uit de Kerk gezet (de ban).
• In 1077 liep Hendrik IV, die door zijn eigen vorsten werd bedreigd, naar de paus in Canossa om vergeving te vragen. Dat was een tijdelijke overwinning van de paus.
• In 1122 volgde het Concordaat van Worms: bisschoppen werden door de Kerk gekozen en kregen hun geestelijke macht van de paus, terwijl de keizer hun wereldlijke macht en land in leen gaf. De keizer had zo minder grip op de Kerk gekregen en de paus stond sterker.

De kruistochten

• In 1095 riep paus Urbanus II in Clermont op tot een tocht naar het Heilige Land. In 1099 veroverden de kruisvaarders Jeruzalem.
• Er waren meerdere motieven. Mensen wilden hun zonden laten vergeven (een aflaat), hun geloof verdedigen, avontuur beleven of land en rijkdom winnen. De Italiaanse handelssteden wilden hun handel uitbreiden.
• Op den duur ging Jeruzalem weer verloren: Saladin heroverde de stad in 1187. In 1291 viel Akko, de laatste stad van de kruisvaarders.
• Gevolgen: de handel met het Oosten nam toe, Europeanen maakten kennis met de kennis en producten van de islamitische wereld en de verhoudingen tussen christenen en moslims bleven gespannen.

De vorming van staten

Een staat is een gebied met een centraal bestuur dat gezag heeft over alle inwoners. Dit centrale gezag groeide in deze periode.

• In Frankrijk en Engeland breidden koningen hun macht uit ten koste van de adel. Ze kregen ambtenaren, belastingen en een eigen leger.
• In Engeland beperkte de Magna Carta (1215) de macht van de koning: ook hij moest zich aan de wet houden.
• De Franse en de Engelse koning streden in de Honderdjarige Oorlog (1337-1453) om Franse gebieden. Deze oorlog versterkte het gevoel van behoren tot één volk.

De Nederlanden: van graafschappen tot Bourgondische staat

Rond 1300 bestond het gebied van het huidige Nederland uit graafschappen en hertogdommen, zoals Holland, Zeeland, Gelre, Brabant en Vlaanderen, en uit het bisdom Utrecht. Holland kende lang de Hoekse en Kabeljauwse twisten (vanaf 1350), strijd tussen adellijke groepen.

De hertogen van Bourgondië kregen door huwelijk, erfenis en dwang steeds meer gebieden in handen. Filips de Goede (hertog van 1419 tot 1467) maakte Holland, Zeeland en Henegouwen (1433) tot onderdeel van zijn gebied. De Bourgondiërs voerden centralisatie door:

• In 1464 kwamen de Staten-Generaal voor het eerst bijeen: een vergadering van afgevaardigden van de gewesten.
• Ze verenigden rechtspraak (de Grote Raad), belastingen en munten.
• Met een luisterrijk hof en de ridderorde van het Gulden Vlies probeerden ze de adel aan zich te binden.

Veel gewesten en steden hielden vast aan hun eigen privileges en wilden niet te veel macht afstaan. Na de dood van Karel de Stoute (1477) trouwde zijn dochter Maria van Bourgondië met Maximiliaan van Habsburg. Zo kwamen de Nederlanden in handen van de Habsburgers, uit wie later keizer Karel V voortkwam.

Let op

• Een gilde is geen vakbond: het was een organisatie van ambachtslieden die ook de concurrentie beperkte.
• De Hanze was een samenwerking van steden en kooplieden, geen staat.
• De Bourgondische Nederlanden waren een samenvoeging van gewesten, geen eenheidsstaat. Elk gewest had eigen rechten.
• De kruistochten waren er niet alleen voor het geloof; ook economische en politieke motieven speelden een rol.

In het kort

• Door betere landbouw groeide de bevolking en ontstonden steden met stadsrechten, gilden en een burgerij.
• Handel (Hanze, Vlaanderen, Italië) en geld werden belangrijker; de Zwarte Dood (1347-1351) trof Europa zwaar.
• Pausen en keizers streden om de macht (investituurstrijd, Concordaat van Worms 1122).
• Tijdens de kruistochten (vanaf 1095) streden christenen en moslims om het Heilige Land.
• Koningen in Frankrijk en Engeland versterkten hun gezag; in de Nederlanden deden de hertogen van Bourgondië dat.
• Via Maria van Bourgondië kwamen de Nederlanden bij de Habsburgers.