Samenvatting · Geschiedenis · havo 5 Totalitaire regimes: communisme, fascisme en nazisme

In de jaren twintig en dertig kwamen in Europa regimes aan de macht die de hele samenleving wilden beheersen. Na het lezen kun je de kenmerken van een totalitair regime noemen, het verloop in de Sovjet-Unie, Italië en Duitsland beschrijven en de verschillen tussen communisme, fascisme en nazisme uitleggen.

Wat is totalitarisme?

In een totalitair regime probeert de staat alle terreinen van het leven te controleren: politiek, economie, onderwijs, cultuur en het privéleven. Dit is een kenmerkend aspect van tijdvak 9: totalitaire ideologieën, propaganda en massaorganisatie.

Kenmerken van een totalitair regime:

• één leider met een enorme macht, vaak omgeven door een persoonlijkheidscultus;
• één partij; andere partijen zijn verboden;
• een ideologie die de enige juiste visie op de wereld moet zijn;
• propaganda en censuur: de staat bepaalt wat mensen horen en lezen;
• terreur door geheime politie en kampen tegen echte en vermeende vijanden;
• massaorganisaties, zoals jeugdbewegingen, zodat mensen van jongs af aan worden gevormd;
• geen scheiding der machten, geen onafhankelijke rechters en geen vrijheid van meningsuiting.

Een dictatuur is breder: ook een gewone dictator zonder allesomvattende ideologie kan regeren. Totalitarisme gaat verder omdat het de hele mens wil beheersen.

Waarom juist toen?

Na de Eerste Wereldoorlog waren veel Europese democratieën zwak. Er was werkloosheid, inflatie en onvrede over het vredesverdrag. Door de crisis van de jaren dertig zochten veel mensen houvast bij leiders die orde, werk en trots beloofden. De angst voor communisme speelde ook mee, vooral bij middenstanders en bedrijven.

De Sovjet-Unie: communisme

• In 1917 werd tsaar Nicolaas II in de Februarirevolutie afgezet. In de Oktoberrevolutie van hetzelfde jaar greep de partij van de bolsjewieken onder Lenin de macht. Daarna volgde een burgeroorlog (1918-1921) die de communisten wonnen.
• In 1922 ontstond de Sovjet-Unie. Het communisme wil een klassenloze samenleving waarin de staat de productiemiddelen bezit en er geen privébezit is van fabrieken en land.
• Na Lenins dood (1924) won Stalin de machtsstrijd. Hij voerde vijfjaarsplannen in om de zware industrie snel te laten groeien en dwong boeren in collectieve landbouwbedrijven. Dat gaf een grote hongersnood, ook in Oekraïne, in 1932-1933.
• In de Grote Zuivering (1936-1938) werden honderdduizenden mensen vermoord en miljoenen kwamen in werk- en strafkampen (de Goelag) terecht.
• De partij gebruikte propaganda en een persoonlijkheidscultus rond Stalin.

Italië: fascisme

• Het fascisme van Mussolini stelt de staat en de natie boven het individu. Het is nationalistisch, militaristisch en tegen democratie en communisme. De naam komt van de fasces, een bundel roeden die macht symboliseert.
• Na de oorlog heerste in Italië onrust. In 1922 trok Mussolini met zijn zwarthemden naar Rome (de Mars op Rome) en kreeg van de koning de regering in handen. Binnen enkele jaren schafte hij de democratie af.
• Hij liet zich Il Duce (de leider) noemen. Volgens het fascisme moesten werkgevers en werknemers in staatsverbanden samenwerken. Dat betekende dat vakbonden niet meer vrij waren, terwijl het bedrijfsleven wel privé bezit bleef.

Duitsland: nazisme

• Het nationaal-socialisme (nazisme) van Hitler was ook nationalistisch en antidemocratisch, maar had een extra kenmerk: rassenleer. De nazi's zagen "Ariërs" als hoogste ras en wilden Joden en andere groepen uitsluiten. Daarnaast wilde Hitler Lebensraum (leefruimte) in Oost-Europa.
• Op 30 januari 1933 werd Hitler rijkskanselier. Na de Rijksdagbrand (februari 1933) kreeg hij met de Machtigingswet het recht om wetten te maken zonder de Rijksdag. Andere partijen en vakbonden werden verboden en tegenstanders werden opgesloten in concentratiekampen.
• Na de dood van president Hindenburg in 1934 werd Hitler Führer van Duitsland. In 1935 beroofden de Neurenberger wetten Joden van hun burgerrechten.
• Propaganda onder leiding van Goebbels, jeugdorganisaties zoals de Hitlerjugend, en de geheime politie (Gestapo) beheersten het dagelijks leven.

Vergelijking

Overeenkomsten en verschillen

Alle drie waren totalitair: één leider, één partij, terreur en propaganda. Het grote verschil zit in de ideologie en het doel. Communisme beriep zich op gelijkheid en klasse, fascisme en nazisme verwierpen gelijkheid en keken naar natie of ras. Het nazisme ging het verst in racistische vernietiging: de Jodenvervolging mondde uit in de Holocaust.

Valkuilen

• Fascisme en nazisme zijn niet hetzelfde. Rassenleer en antisemitisme zijn kenmerkend voor het nazisme; Mussolini voerde pas later raciale wetten in.
• Totalitarisme is niet alleen "dictatuur". Het streven naar volledige controle en een allesomvattende ideologie maken het totalitair.
• Hitler greep de macht niet door een staatsgreep: hij werd benoemd tot kanselier en maakte de democratie daarna stap voor stap kapot.
• Communisme als theorie en de Sovjet-praktijk onder Stalin zijn niet hetzelfde.

In het kort

• Totalitaire regimes: één leider, één partij, ideologie, propaganda, terreur en massaorganisaties.
• De Sovjet-Unie (communisme) kreeg onder Stalin vijfjaarsplannen, collectivisering en de Grote Zuivering.
• Mussolini voerde het fascisme in Italië in na de Mars op Rome (1922).
• Hitler werd in 1933 kanselier en bouwde een nazistische dictatorschap met rassenleer en terreur.
• Verschillen zitten in ideologie en doel: klasse, natie of ras.