Samenvatting · Geschiedenis · havo 5 Weimarrepubliek, nazisme en oorlog

Weimarrepubliek, nazisme en oorlog

Ontstaan en zwakte van de Weimarrepubliek

• Na de Duitse nederlaag in de Eerste Wereldoorlog riep Philipp Scheidemann op 9 november 1918 de republiek uit. Keizer Wilhelm II vluchtte naar Nederland.
• De regering van Friedrich Ebert tekende op 11 november 1918 de wapenstilstand. In 1919 maakte de Nationale Vergadering in Weimar een grondwet voor een parlementaire democratie.
• Alle mannen en vrouwen vanaf twintig jaar kregen kiesrecht. De president had echter veel macht: met noodverordeningen kon hij in een noodsituatie zonder parlement regeren.
• De democratie was vanaf het begin zwak door:
  • tegenstand van de conservatieve elite, die terugverlangde naar het keizerrijk;
  • geweld van extremisten, zoals de communistische opstand van 1919, de Kapp-putsch van 1920 en Hitlers mislukte putsch in München in 1923;
  • weinig vertrouwen van veel Duitsers in de republiek.

Versailles en economische crises

• De dolkstootlegende beweerde onjuist dat Duitsland niet militair was verslagen, maar was verraden door socialisten, democraten en joden. Hierdoor kregen de leiders van de republiek de schuld van de nederlaag.
• Het Verdrag van Versailles (1919) legde Duitsland oorlogsschuld, herstelbetalingen van 132 miljard goudmark, gebiedsverlies en ontwapening op. Veel Duitsers ervoeren dit als vernederend.
• In 1923 bezetten Frankrijk en België het Ruhrgebied. De regering drukte geld om stakende arbeiders te betalen, waardoor hyperinflatie ontstond. Vooral de middenklasse verloor spaargeld.
• Het Dawesplan (1924) bracht herstel door lagere herstelbetalingen en Amerikaanse leningen. Duitsland werd daardoor wel afhankelijk van de Verenigde Staten.
• Na de beurskrach van 1929 haalden Amerikaanse banken leningen terug. Duitse bedrijven gingen failliet en in 1932 waren ongeveer zes miljoen Duitsers werkloos.

Opkomst en machtsovername van Hitler

• De NSDAP van Adolf Hitler was ultrarechts, antisemitisch en nationaalsocialistisch. Het nationaalsocialisme was de Duitse vorm van het fascisme, aangevuld met racistische rassenleer.
• De NSDAP groeide door propaganda, massabijeenkomsten en paramilitair vertoon van de SA. Hitler beloofde werk, orde, nationale eenheid en afschaffing van Versailles.
• In juli 1932 werd de NSDAP met ruim 37% de grootste partij in de Rijksdag.
• President Hindenburg benoemde Hitler op 30 januari 1933 tot rijkskanselier. Na de Rijksdagbrand gebruikte Hitler noodverordeningen om communisten en andere tegenstanders te arresteren.
• De machtigingswet van 23 maart 1933 gaf Hitler het recht zonder parlement wetten te maken. Daarmee eindigde de Weimarrepubliek.

Totalitair regime en oorlog

• De nazi’s bouwden een totalitair regime op met één partij, terreur door Gestapo en SS, propaganda, censuur en gelijkschakeling.
• Joden en andere groepen werden uitgesloten uit de Volksgemeinschaft. De Neurenberger rassenwetten (1935) namen joden rechten af; de Kristallnacht (1938) verscherpte de vervolging.
• Hitler schond Versailles: herbewapening, bezetting van het Rijnland (1936), Anschluss met Oostenrijk (1938) en annexatie van het Sudetenland. De appeasementpolitiek mislukte.
• Na de inval in Polen op 1 september 1939 begon de Tweede Wereldoorlog. Het racisme van de nazi’s leidde tot de Holocaust, waarbij ongeveer zes miljoen joden werden vermoord.